In het kort
De Louis XV-stijl, ook wel rocaillestijl genoemd, is de Franse decoratieve stijl van de jaren 1730 tot 1770. U herkent hem aan de gebogen lijnen, de asymmetrische ornamentiek geïnspireerd op schelpen en planten, en de gebogen poten. Parijse stukken uit deze periode dragen vaak de stempel van hun meester, die vanaf 1743 verplicht was.
- Periode
- 1730 – 1770
- Lijnvoering
- Gebogen, gewelfd
- Ornamentiek
- Rocaille, bloemen
- Houtsoorten
- Rozenhout, violethout, notenhout
Chronologie
- 1715Dood van Lodewijk XIV. De Régence verzacht de strenge vormen van de Grand Siècle.
- 1730De rocaille-ornamentiek zet door (Meissonnier, Pineau). De Louis XV-stijl is geboren.
- 1743Nieuwe statuten van het gilde: de stempel wordt verplicht voor Parijse meesters (regel toegepast vanaf 1751).
- 1750Hoogtepunt: commodes ‘sans traverse’, bloemenmarqueterie, lakwerk uit het Verre Oosten.
- 1760Terugkeer naar de klassieke oudheid na de opgravingen in Herculaneum: begin van de Transition-stijl.
Een Louis XV-meubel herkennen: de 7 kenmerken
- S-vormig gebogen poten, eindigend in een bronzen schoentje of een krul.
- Gewelfd front en gewelfde zijkanten, ‘en arbalète’ of ‘en tombeau’.
- Geen enkele rechte lijn: gecontourneerde dwarsregels, bewogen zarges.
- Asymmetrische rocaille-ornamentiek: schelpen, bladwerk, cartouches.
- Bloemenmarqueterie of ruitmarqueterie in rozenhout en violethout.
- Vuurverguld bronzen beslag dat de rondingen benadrukt (hoekbeslag, sleutelschilden, voetschoentjes).
- Stempel en JME-keur op Parijse stukken, vanaf de invoering van de statuten van 1743 (geregistreerd in 1751).
Régence, Louis XV, Louis XVI: een vergelijking
| Kenmerk | Régence | Louis XV | Louis XVI |
|---|---|---|---|
| Data | 1715–1730 | 1730–1770 | 1770–1790 |
| Lijnvoering | Symmetrische rondingen | Gebogen, asymmetrisch | Recht, symmetrisch |
| Poten | Gebogen, sober | Gebogen, met bronzen schoentjes | Taps toelopend, gecanneleerd |
| Ornamentiek | Centrale schelp, espagnolettes | Rocaille, bloemen | Parelsnoeren, linten, trofeeën |
De grote ebenisten van de Louis XV-periode
- Jean-François Oeben (1721–1763), ebenist van de koning, meester van het mechanische meubel.
- Bernard II Van Risenburgh (BVRB, ca. 1700–1766), virtuoos van lakwerk en bloemenmarqueterie.
- Jacques Dubois (1694–1763), lakcommodes met uitbundig bronzen beslag.
- Jean-Pierre Latz (ca. 1691–1754), uitzonderlijk bronzen beslag en marqueterie.
Zitmeubelen: de belangrijkste begrippen
De Louis XV-stijl schiep een groot deel van het vocabulaire voor zitmeubelen dat nog altijd in gebruik is:
- Fauteuil à la reine: vlakke rugleuning, bedoeld om tegen de wand te staan in representatieve vertrekken.
- Cabriolet-fauteuil: gebogen rugleuning die de rug omsluit, lichter en makkelijk te verplaatsen, voor de vertrekken waar men converseert.
- Bergère: diepe fauteuil met gesloten zijwangen en een los kussen op de zitting.
- Marquise: brede bergère met twee krappe zitplaatsen, ideaal voor een gesprek onder vier ogen.
- Duchesse: chaise longue uit één stuk of ‘brisée’, in twee of drie delen.
In Parijs vallen zitmeubelen onder de menuisiers en sièges (stoelenmakers), los van de ebenisten: Nicolas Heurtaut, Jean-Baptiste Tilliard, Nicolas-Quinibert Foliot of Louis Delanois. Zij werken vooral in beukenhout, dat vervolgens beschilderd of verguld wordt en met bloempjes en bladwerk is gesneden; in de provincie gebruikt men vaker notenhout, onbehandeld gelaten. Zie onze rubriek antieke zitmeubelen.
Lakwerk en vernis Martin
De voorliefde voor het Verre Oosten brengt de marchands-merciers ertoe Chinese en Japanse lakschermen of -kabinetten te laten verzagen; de panelen worden vervolgens gebogen en op Parijse commodes aangebracht. BVRB behoort tot de ebenisten die deze lak met de grootste virtuositeit hebben verwerkt.
Bij gebrek aan voldoende echte lak ontwikkelen de Franse ateliers imitaties. De beroemdste zijn die van de gebroeders Martin, die in 1730 een koninklijk privilege verkrijgen: sindsdien duidt vernis Martin deze gekleurde vernissen aan, soms met goud gehoogd, aangebracht op meubels, dozen, koetsen of waaiers.
Marqueterie en verguld brons
De Louis XV-marqueterie bereikt een grote verfijning. Bloemboeketten, rankwerk en motieven van kruisverbanden of kubussen combineren rozenhout, violethout, amarant en lichte houtsoorten; sommige onderdelen zijn gebeitst of in heet zand geschaduwd om reliëf te suggereren, en vervolgens gegraveerd. Deze gekleurde houtsoorten zijn door het licht vaak verbleekt: de oorspronkelijke glans is soms nog te zien aan de binnenkant van een lade of onder een bronzen ornament.
Het bronzen beslag, gegoten, geciseleerd en vervolgens vuurverguld, volgt de welving van het meubel. Sommige stukken dragen een kleine gekroonde C, de keur van een belasting op koperwerk die van 1745 tot 1749 gold: een waardevolle aanwijzing voor de datering.
De stijl in de toegepaste kunst
De rocaille verovert alle objecten. De edelsmid Juste-Aurèle Meissonnier, en na hem Thomas Germain en zijn zoon François-Thomas, geven het zilverwerk grillige vormen van schelpen en planten. Uurwerkmakers plaatsen hun uurwerken in cartels, wandpendules van brons of marqueterie, of in pendules op een bijpassende console. De manufactuur van Vincennes, in 1756 naar Sèvres verhuisd, vervaardigt zacht porselein met gekleurde fonds en verfijnde bloemen. Lyonese zijde met strooibloemen en linten bekleedt zitmeubelen en wanden.
Provinciaal Louis XV en kopieën
De Louis XV-stijl vond in alle Franse provincies een enorme verbreiding. De Provence, het Lyonnais, het Bordelais, Normandië en Bretagne ontwikkelden hun eigen vormen: gesneden kasten, commodes van massief notenhout, buffetten en stoelen met biezen zitting. Veel van deze meubels werden laat vervaardigd, soms tot in de 19e eeuw, in Louis XV-geest.
De 19e eeuw bracht bovendien talloze Parijse kopieën van wisselende kwaliteit voort, onder Louis-Philippe en later onder het Tweede Keizerrijk. Om periode en stijl van elkaar te onderscheiden, raadpleegt u onze fiche periode of stijl.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een fauteuil à la reine en een cabriolet-fauteuil?
Wat is de keur met de ‘gekroonde C’?
Wat zijn de data van de Louis XV-stijl?
Hoe onderscheidt u Louis XV van Louis XVI?
Is een meubel ‘in Louis XV-stijl’ antiek?
Bronnen: Pierre Kjellberg, Le Mobilier français du XVIIIe siècle, 2002 · Musée des Arts décoratifs, collecties 18e eeuw · Wallace Collection, catalogus van het Franse meubilair.
