In het kort
De Régencestijl (circa 1700 tot 1730) vormt de overgang tussen de majesteit van de Louis XIV en de fantasie van de Louis XV. De vormen worden soepeler: de gebogen poot, het gebogen front en de opengewerkte schelp doen hun intrede, terwijl de symmetrie behouden blijft. De stijl dankt zijn naam aan het regentschap van Philippe d'Orléans (1715–1723).
- Periode
- 1715 – 1730
- Lijnvoering
- Symmetrische rondingen
- Ornamentiek
- Schelp, espagnolettes
- Houtsoorten
- Violethout, satijnhout, notenhout
Context
Na de dood van Lodewijk XIV verruilt het hof Versailles voor Parijs. De regent, Philippe d'Orléans, en de Parijse elite zoeken intiemere, comfortabelere interieurs. Ornamentontwerpers als Gillot en Watteau maken een licht decor populair: arabesken, singeries, chinoiserieën. Het meubilair wordt soepeler van lijn, zonder het klassieke evenwicht prijs te geven.
Chronologie
- 1715Dood van Lodewijk XIV; regentschap van Philippe d'Orléans, het hof verruilt Versailles voor Parijs.
- 1719Charles Cressent werkt voor de regent.
- 1723Dood van de regent; Lodewijk XV wordt meerderjarig.
- rond 1730Het rocailledecor zet door: de geboorte van de Louis XV-stijl.
De Régencestijl herkennen
- Gebogen poten — zogeheten ‘pied de biche’ (hindepoot), vaak zonder kruisverbinding.
- Gebogen fronten — commodes ‘en tombeau’ of ‘en arbalète’.
- Behouden symmetrie — het belangrijkste verschil met de Louis XV.
- Opengewerkte schelpen — palmetten, traliewerk, draken en singeries.
- Espagnolettes — vrouwenbustes van verguld brons op de hoeken van commodes en bureaus.
- Fineer van koningshout — in vlinderpatroon of in frisage.
- Fauteuils met vlakke rugleuning — licht gecontourneerd, met terugwijkende armleuningen.
Kenmerkende meubels: commode ‘en tombeau’ met drie rijen laden, bureau plat, wandpendule (cartel), gesneden console, fauteuil met vlakke rugleuning.
De Régencestijl en verwante stijlen
| Kenmerk | Louis XIV | Régence | Louis XV |
|---|---|---|---|
| Periode | 1660 – 1715 | 1715 – 1730 | 1730 – 1770 |
| Lijnvoering | Symmetrisch, monumentaal | Symmetrische rondingen | Golvend, asymmetrisch |
| Poten | Balustervormig, kokervormig | Gebogen ‘hindepoten’ | Gebogen, met voetschoentjes |
| Ornamentiek | Zon, acanthus, mascarons | Schelp, espagnolettes | Rocaille, bloemen |
| Houtsoorten | Verguld hout, ebbenhout, schildpad | Violethout, satijnhout, notenhout | Rozenhout, violethout, notenhout |
Een Régence-commode en een Louis XV-commode lijken op elkaar: let op de symmetrie. De Régence houdt vast aan een gecentreerd, evenwichtig decor (met een schelp in het midden), terwijl de Louis XV de asymmetrie van de rocaille aandurft. Régence-commodes hebben vaak drie rijen laden, gescheiden door tussenregels; de Louis XV kiest liever voor twee laden ‘sans traverse’, zonder tussenregel.
De grote namen
- Charles Cressent (1685 – 1768), ebenist van de regent, beeldhouwer en bronsgieter.
- Étienne Doirat (ca. 1675 – 1732), maker van commodes met krachtig bronzen beslag.
- Antoine-Robert Gaudreaus (ca. 1682 – 1746), ebenist van de koning.
Régence-zitmeubels
Het Régence-zitmeubel laat de stijfheid van de Louis XIV-fauteuil achter zich. De rugleuning wordt lager, de bovenrand krijgt een gewelfd, gecontourneerd verloop en wordt versierd met een schelp of een gecentreerd bladmotief. De armleuningen met manchetten staan verder naar achteren op de regel: traditioneel verklaart men dit door de mode van de hoepelrokken. De gebogen poten eindigen in een krul of een sabot, en het kruisstuk verdwijnt geleidelijk.
In deze periode raakt ook het frisse, lichte rieten vlechtwerk in zwang, vaak aangevuld met een losse zitkussen. Tegen het einde van de periode verschijnen zitmeubels die op comfort zijn ontworpen, zoals de bergère met gesloten wangen en kussen, die onder Louis XV tot volle bloei komt.
Een lichter decor
Het ornamentrepertoire is schatplichtig aan Berain, maar wordt lichter. De grote koninklijke motieven maken plaats voor arabesken, latwerk, ruitmozaïeken, draken en singeries. De architect van de regent, Gilles-Marie Oppenord, speelt een hoofdrol in de vernieuwing van de lambrisering van het Palais-Royal; zijn ontwerpen voor wandbetimmeringen en schouwen kondigen de rocaille aan. Toch blijft het decor gecentreerd en evenwichtig: de opengewerkte schelp staat midden op de regel of het fronton, de rankenmotieven beantwoorden elkaar aan weerszijden.
Fineer en bronzen beslag
De ebenisten geven de voorkeur aan violethout en palissander, aangebracht in frisage of in ‘vlindervleugels’: de fineerbladen, uit hetzelfde blok gezaagd, worden symmetrisch gelegd zodat ze een tekening vormen. De grote metaalmarqueterie wijkt voor sobere houtvlakken, die door het vergulde bronzen beslag tot hun recht komen.
Dit bronzen beslag wordt een structureel element: hoekbeslag, sleutelschilden, grepen en sabots accentueren de lijnen van het meubel. Charles Cressent, opgeleid als beeldhouwer, liet zijn bronzen zelf gieten en ciseleren, wat hem vervolging opleverde van het gilde der bronsgieters en -ciseleurs, dat zijn privileges angstvallig bewaakte.
Provincie en veelvoorkomende valkuilen
De Régencestijl kende een zeer rijke regionale vertolking, met name in Bordeaux, Lyon, de Provence en het Rhônedal: commodes van massief notenhout of vruchtenhout, uit het volle hout gesneden, zonder bronzen beslag of met eenvoudige sleutelschilden van ijzer of messing. Deze meubels, vaak later dan hun Parijse voorbeelden, hebben een geheel eigen waarde.
- Een periode-Régence-commode draagt vrijwel nooit een stempel: het ontbreken ervan is dus volkomen normaal.
- Wees op uw hoede voor bronzen beslag dat in de 19e eeuw is toegevoegd om een eenvoudige commode te verrijken: ongebruikte bevestigingsgaten verraden soms zulke wijzigingen.
- Het marmeren blad is vaak vervangen: controleer of het precies de lijn van de voorzijde volgt.
Veelgestelde vragen
Waarom reikt de Régence-stijl verder dan het politieke regentschap?
Wat is een espagnolette?
Hoe herkent u een Régence-spiegel?
Wat is een stoel met rotan matwerk?
Moet een Régence-commode gestempeld zijn?
Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks ‘Que sais-je?’ · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collectie · Musée du Louvre, afdeling Objets d'art · Mobilier national.
