Lancering: antiquairs plaatsen hun eerste stukken · Bent u antiquair?

Antiquair? Gratis aanmelden →
Word handelaar
EUR €
  • Antiquairs bepalen hun prijzen in euro. Bedragen in ponden en dollars zijn indicatief, berekend tegen de koers van de Europese Centrale Bank en wekelijks bijgewerkt.
AnticPlace Antiquairs & uitzonderlijke stukken
NL

De Gids · Stijlen · 1660 – 1715

De Louis XIV-stijl, de majesteit van de Grand Siècle

Symmetrie, verguld hout, Boulle-marqueterie en brons: een hofkunst die in heel Europa werd nagevolgd.

Commode in Boulle-marqueterie van schildpad en messing, André-Charles Boulle, ca. 1710–1720, voorbeeld van de Louis XIV-stijl
Commode in Boulle-marqueterie van schildpad en messing, André-Charles Boulle, ca. 1710–1720. Foto: The Metropolitan Museum of Art, publiek domein.

In het kort

De Louis XIV-stijl (ca. 1660 tot 1715) verbeeldt de majesteit van de Zonnekoning: symmetrie, monumentaliteit, gesneden en verguld hout, Boulle-marqueterie in schildpad en messing, verguld bronzen beslag. Onder impuls van Colbert en de schilder Charles Le Brun legt de Gobelins-manufactuur een hofkunst vast die in heel Europa wordt nagevolgd.

Periode
1660 – 1715
Lijnvoering
Symmetrisch, monumentaal
Ornamentiek
Zon, acanthus, mascarons
Houtsoorten
Verguld hout, ebbenhout, schildpad

Context

In 1661 gaat Lodewijk XIV alleen regeren. Colbert stelt de kunsten in dienst van het koninklijk prestige: de Gobelins, in 1662 verworven, worden in 1667 de Manufacture royale des meubles de la Couronne, onder leiding van Le Brun. Ebenisten, beeldhouwers, bronsgieters en tapijtwevers werken er samen voor het Louvre en later Versailles. Het meubel wordt een instrument van macht.

Chronologie

  1. 1661Begin van de persoonlijke regering van Lodewijk XIV.
  2. 1662Colbert verwerft de Gobelins voor de Kroon.
  3. 1667Oprichting van de Manufacture royale des meubles de la Couronne, onder leiding van Le Brun.
  4. 1672André-Charles Boulle krijgt als ebenist van de koning een atelierwoning in het Louvre.
  5. 1682Het hof vestigt zich in Versailles.
  6. 1715Dood van Lodewijk XIV.

De Louis XIV-stijl herkennen

  1. Volmaakte symmetrie — zowel in het silhouet als in het decor.
  2. Balustervormige, schachtvormige of consolevormige poten — verbonden door een X- of H-vormige regel.
  3. Gesneden en verguld hout — voor consoles, guéridons, zitmeubelen en lijsten.
  4. Boulle-marqueterie — van schildpad, messing en tin, in ‘première partie’ en ‘contrepartie’.
  5. Verguld bronzen beslag — mascarons, maskers, voetschoenen, sleutelschilden.
  6. Koninklijke motieven — zon, Franse lelies, acanthusbladeren, lambrequins, symmetrische schelpen.
  7. Fauteuils met hoge rechthoekige rugleuning — armleuningen in consolevorm, bekleding van fluweel of tapisserie.

Kenmerkende meubels: bureau Mazarin op acht poten, kabinet, wandconsole, guéridon als fakkeldrager, Boulle-kast en, rond 1700, de eerste commodes.

De Louis XIV-stijl en aanverwante stijlen

KenmerkLouis XIIILouis XIVRégence
Periode1610 – 16601660 – 17151715 – 1730
LijnvoeringRecht, massiefSymmetrisch, monumentaalSymmetrische rondingen
PotenGedraaid, met verbindingsregelsBalustervormig, kokervormigGebogen ‘hindepoten’
OrnamentiekDraaiwerk, diamantkoppenZon, acanthus, mascaronsSchelp, espagnolettes
HoutsoortenNotenhout, eikenhout, ebbenhoutVerguld hout, ebbenhout, schildpadViolethout, satijnhout, notenhout

De Louis XIV-stijl herkent u aan zijn strenge symmetrie, aan de rechte poten die door regels met elkaar verbonden zijn en aan het representatieve decor. De daaropvolgende Régence behoudt de symmetrie, maar introduceert de gebogen poot en maakt de vormen lichter. Let op: de Boulle-marqueterie beleefde een grote opleving onder Louis XVI en later onder Napoléon III; talrijke ‘Boulle’-meubelen dateren uit de 19e eeuw.

De grote namen

  • André-Charles Boulle (1642 – 1732), ebenist van de koning, meester van de marqueterie in schildpad en messing.
  • Pierre Golle (ca. 1620 – 1684), ebenist van Mazarin en later van de koning.
  • Domenico Cucci (ca. 1635 – 1705), ebenist en bronswerker bij de Gobelins.

Zitmeubels van Le Grand Siècle

De Louis XIV-fauteuil is breed, met een licht hellende hoge rechthoekige rugleuning, en staat op balusterpoten, kokervormige poten of consolepoten, verbonden door een H-vormig en later steeds vaker X-vormig regelwerk. De gekrulde armleuningen rusten op baluster- of consolevormige steunen. De bekleding, vaak van Genuees fluweel, damast of tapisserie, bedekt rug en zitting en is soms met franjes afgewerkt.

Aan het hof weerspiegelt de zitplaats de rang: de fauteuil is voorbehouden aan de koning en de hoogste personages, de stoel met rugleuning aan de volgenden, het taboeret of de vouwkruk aan de overigen. Het ‘droit au tabouret’, dat bepaalde dames toestond in aanwezigheid van de koningin te zitten, illustreert deze etiquette. Aan het einde van de regering verschijnen comfortabelere zitmeubels, zoals de oorfauteuil die ‘confessionnal’ wordt genoemd.

Verguld hout en zilveren meubilair

Consoles, guéridons, lijsten en pronkzetels worden uit hout gesneden en vervolgens verguld. Bij watervergulding wordt bladgoud aangebracht op meerdere grondlagen van krijt en lijm, waardoor de details vóór het vergulden met het steekijzer kunnen worden nagewerkt; sommige delen worden daarna met een agaatsteen gepolijst, voor een contrast tussen matte en glanzende partijen.

Versailles bezat ook een spectaculair meubilair van massief zilver: tafels, guéridons, torchères, bakken voor sinaasappelboompjes. In 1689 werd het omgesmolten om de oorlogen van het koninkrijk te financieren. De vergulde houten meubels die het vervingen, nemen vaak de vormen en motieven ervan over.

Ornamentontwerpers en de verspreiding van de stijl

Het Louis XIV-decor verspreidt zich via gegraveerde ornamentprentenreeksen. Jean Lepautre publiceert rijk uitgewerkte ontwerpen voor schouwen, alkoven en bedden. Jean Berain, ontwerper van de Chambre du roi, ontwikkelt lichtvoetige grotesken van rankwerk, baldakijnen en figuren, die terugkeren in talrijke marqueterieën van André-Charles Boulle. Na de herroeping van het Edict van Nantes in 1685 vestigt de protestant Daniel Marot zich in de Republiek der Verenigde Nederlanden en werkt hij vervolgens voor Willem van Oranje: hij draagt bij aan de verspreiding van de Franse smaak in de Nederlanden en Engeland.

De stijl in de toegepaste kunst

Le Grand Siècle vormt een samenhangend geheel waarin het meubel aansluit bij de andere kunsten. De Gobelins weven de grote koninklijke wandtapijten, de manufactuur van de Savonnerie vervaardigt tapijten met acanthus- en bloemmotieven, en uurwerkmakers plaatsen hun uurwerken in kasten met Boulle-marqueterie, zoals de zogeheten ‘religieuses’ met architectonisch fronton. Spiegels, toen nog kostbaar, worden omlijst met verguld hout of marqueterie.

Advies voor kopers

  • Marqueterie van schildpad en messing is kwetsbaar: loszittende delen en ontbrekende stukjes komen vaak voor, en restauraties moeten worden vermeld.
  • Veel lage meubels van zwartgebeitst perenhout en messing dateren uit het Second Empire, dat dol was op dit repertoire; ze zijn in de stijl van, niet uit de periode.
  • Oud verguld houtsnijwerk vertoont slijtage van het bladgoud op de reliëfs, waardoor de grondlaag of de rode bolus zichtbaar wordt; een gelijkmatige, nieuwe vergulding wijst op hervergulding.

Lees vóór elke ingreep onze gids restaureren zonder waardeverlies.

Veelgestelde vragen

Wat is Boulle-marqueterie?
Een marqueterie van metaal (messing, tin) en schildpad, uitgezaagd uit op elkaar gestapelde platen. Zo ontstaan twee sets: de ‘première partie’ (messing motieven op een schildpadden ondergrond) en de ‘contrepartie’ (schildpadden motieven op een messing ondergrond), vaak gebruikt voor twee meubels die een paar vormen.
Hoe dateert u een Boulle-meubel?
Stukken uit de Louis XIV-periode hebben een met de hand bewerkt eikenhouten corpus, gecideleerd en vuurverguld bronzen beslag, en schildpad aangebracht op een gekleurde ondergrond (vaak rood of bruin). Producties uit de 19e eeuw hebben machinaal gezaagde corpussen, dunner messing en droger graveerwerk.
Zijn Louis XIV-meubels gestempeld?
Nee: de stempel werd de Parijse meesters pas opgelegd door de statuten van 1743, die vanaf 1751 werden toegepast. Toeschrijvingen berusten op archieven, koninklijke inventarissen en vergelijking met gedocumenteerde stukken.
Waarom spreekt men van een ‘bureau Mazarin’?
Het is een latere benaming uit de 19e eeuw. Kardinaal Mazarin stierf in 1661, vóór de verspreiding van dit bureau op acht schedepoten verbonden door regels. De naam verbindt het meubel eenvoudigweg met het Grand Siècle; historici spreken ook van een ‘bureau op acht poten’.
Wat is een schedepoot?
Een poot met vierkante doorsnede die naar onderen toe versmalt, als een schede. Veel voorkomend bij bureaus, consoles en tafels in Louis XIV-stijl, vaak bekroond met een kapiteel of gesneden motief en met de andere poten verbonden door een regel.

Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks ‘Que sais-je?’ · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collectie · Musée du Louvre, afdeling Objets d'art · Mobilier national.