In het kort
De Louis XIV-stijl (ca. 1660 tot 1715) verbeeldt de majesteit van de Zonnekoning: symmetrie, monumentaliteit, gesneden en verguld hout, Boulle-marqueterie in schildpad en messing, verguld bronzen beslag. Onder impuls van Colbert en de schilder Charles Le Brun legt de Gobelins-manufactuur een hofkunst vast die in heel Europa wordt nagevolgd.
- Periode
- 1660 – 1715
- Lijnvoering
- Symmetrisch, monumentaal
- Ornamentiek
- Zon, acanthus, mascarons
- Houtsoorten
- Verguld hout, ebbenhout, schildpad
Context
In 1661 gaat Lodewijk XIV alleen regeren. Colbert stelt de kunsten in dienst van het koninklijk prestige: de Gobelins, in 1662 verworven, worden in 1667 de Manufacture royale des meubles de la Couronne, onder leiding van Le Brun. Ebenisten, beeldhouwers, bronsgieters en tapijtwevers werken er samen voor het Louvre en later Versailles. Het meubel wordt een instrument van macht.
Chronologie
- 1661Begin van de persoonlijke regering van Lodewijk XIV.
- 1662Colbert verwerft de Gobelins voor de Kroon.
- 1667Oprichting van de Manufacture royale des meubles de la Couronne, onder leiding van Le Brun.
- 1672André-Charles Boulle krijgt als ebenist van de koning een atelierwoning in het Louvre.
- 1682Het hof vestigt zich in Versailles.
- 1715Dood van Lodewijk XIV.
De Louis XIV-stijl herkennen
- Volmaakte symmetrie — zowel in het silhouet als in het decor.
- Balustervormige, schachtvormige of consolevormige poten — verbonden door een X- of H-vormige regel.
- Gesneden en verguld hout — voor consoles, guéridons, zitmeubelen en lijsten.
- Boulle-marqueterie — van schildpad, messing en tin, in ‘première partie’ en ‘contrepartie’.
- Verguld bronzen beslag — mascarons, maskers, voetschoenen, sleutelschilden.
- Koninklijke motieven — zon, Franse lelies, acanthusbladeren, lambrequins, symmetrische schelpen.
- Fauteuils met hoge rechthoekige rugleuning — armleuningen in consolevorm, bekleding van fluweel of tapisserie.
Kenmerkende meubels: bureau Mazarin op acht poten, kabinet, wandconsole, guéridon als fakkeldrager, Boulle-kast en, rond 1700, de eerste commodes.
De Louis XIV-stijl en aanverwante stijlen
| Kenmerk | Louis XIII | Louis XIV | Régence |
|---|---|---|---|
| Periode | 1610 – 1660 | 1660 – 1715 | 1715 – 1730 |
| Lijnvoering | Recht, massief | Symmetrisch, monumentaal | Symmetrische rondingen |
| Poten | Gedraaid, met verbindingsregels | Balustervormig, kokervormig | Gebogen ‘hindepoten’ |
| Ornamentiek | Draaiwerk, diamantkoppen | Zon, acanthus, mascarons | Schelp, espagnolettes |
| Houtsoorten | Notenhout, eikenhout, ebbenhout | Verguld hout, ebbenhout, schildpad | Violethout, satijnhout, notenhout |
De Louis XIV-stijl herkent u aan zijn strenge symmetrie, aan de rechte poten die door regels met elkaar verbonden zijn en aan het representatieve decor. De daaropvolgende Régence behoudt de symmetrie, maar introduceert de gebogen poot en maakt de vormen lichter. Let op: de Boulle-marqueterie beleefde een grote opleving onder Louis XVI en later onder Napoléon III; talrijke ‘Boulle’-meubelen dateren uit de 19e eeuw.
De grote namen
- André-Charles Boulle (1642 – 1732), ebenist van de koning, meester van de marqueterie in schildpad en messing.
- Pierre Golle (ca. 1620 – 1684), ebenist van Mazarin en later van de koning.
- Domenico Cucci (ca. 1635 – 1705), ebenist en bronswerker bij de Gobelins.
Zitmeubels van Le Grand Siècle
De Louis XIV-fauteuil is breed, met een licht hellende hoge rechthoekige rugleuning, en staat op balusterpoten, kokervormige poten of consolepoten, verbonden door een H-vormig en later steeds vaker X-vormig regelwerk. De gekrulde armleuningen rusten op baluster- of consolevormige steunen. De bekleding, vaak van Genuees fluweel, damast of tapisserie, bedekt rug en zitting en is soms met franjes afgewerkt.
Aan het hof weerspiegelt de zitplaats de rang: de fauteuil is voorbehouden aan de koning en de hoogste personages, de stoel met rugleuning aan de volgenden, het taboeret of de vouwkruk aan de overigen. Het ‘droit au tabouret’, dat bepaalde dames toestond in aanwezigheid van de koningin te zitten, illustreert deze etiquette. Aan het einde van de regering verschijnen comfortabelere zitmeubels, zoals de oorfauteuil die ‘confessionnal’ wordt genoemd.
Verguld hout en zilveren meubilair
Consoles, guéridons, lijsten en pronkzetels worden uit hout gesneden en vervolgens verguld. Bij watervergulding wordt bladgoud aangebracht op meerdere grondlagen van krijt en lijm, waardoor de details vóór het vergulden met het steekijzer kunnen worden nagewerkt; sommige delen worden daarna met een agaatsteen gepolijst, voor een contrast tussen matte en glanzende partijen.
Versailles bezat ook een spectaculair meubilair van massief zilver: tafels, guéridons, torchères, bakken voor sinaasappelboompjes. In 1689 werd het omgesmolten om de oorlogen van het koninkrijk te financieren. De vergulde houten meubels die het vervingen, nemen vaak de vormen en motieven ervan over.
Ornamentontwerpers en de verspreiding van de stijl
Het Louis XIV-decor verspreidt zich via gegraveerde ornamentprentenreeksen. Jean Lepautre publiceert rijk uitgewerkte ontwerpen voor schouwen, alkoven en bedden. Jean Berain, ontwerper van de Chambre du roi, ontwikkelt lichtvoetige grotesken van rankwerk, baldakijnen en figuren, die terugkeren in talrijke marqueterieën van André-Charles Boulle. Na de herroeping van het Edict van Nantes in 1685 vestigt de protestant Daniel Marot zich in de Republiek der Verenigde Nederlanden en werkt hij vervolgens voor Willem van Oranje: hij draagt bij aan de verspreiding van de Franse smaak in de Nederlanden en Engeland.
De stijl in de toegepaste kunst
Le Grand Siècle vormt een samenhangend geheel waarin het meubel aansluit bij de andere kunsten. De Gobelins weven de grote koninklijke wandtapijten, de manufactuur van de Savonnerie vervaardigt tapijten met acanthus- en bloemmotieven, en uurwerkmakers plaatsen hun uurwerken in kasten met Boulle-marqueterie, zoals de zogeheten ‘religieuses’ met architectonisch fronton. Spiegels, toen nog kostbaar, worden omlijst met verguld hout of marqueterie.
Advies voor kopers
- Marqueterie van schildpad en messing is kwetsbaar: loszittende delen en ontbrekende stukjes komen vaak voor, en restauraties moeten worden vermeld.
- Veel lage meubels van zwartgebeitst perenhout en messing dateren uit het Second Empire, dat dol was op dit repertoire; ze zijn in de stijl van, niet uit de periode.
- Oud verguld houtsnijwerk vertoont slijtage van het bladgoud op de reliëfs, waardoor de grondlaag of de rode bolus zichtbaar wordt; een gelijkmatige, nieuwe vergulding wijst op hervergulding.
Lees vóór elke ingreep onze gids restaureren zonder waardeverlies.
Veelgestelde vragen
Wat is Boulle-marqueterie?
Hoe dateert u een Boulle-meubel?
Zijn Louis XIV-meubels gestempeld?
Waarom spreekt men van een ‘bureau Mazarin’?
Wat is een schedepoot?
Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks ‘Que sais-je?’ · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collectie · Musée du Louvre, afdeling Objets d'art · Mobilier national.
