Lancering: antiquairs plaatsen hun eerste stukken · Bent u antiquair?

Antiquair? Gratis aanmelden →
Word handelaar
EUR €
  • Antiquairs bepalen hun prijzen in euro. Bedragen in ponden en dollars zijn indicatief, berekend tegen de koers van de Europese Centrale Bank en wekelijks bijgewerkt.
AnticPlace Antiquairs & uitzonderlijke stukken
NL

De Gids · Stijlen · 1610 – 1660

De Louis XIII-stijl, de geboorte van het Franse meubel

Massieve vormen, gedraaid hout en de eerste ebbenhouten kabinetten: de stijl die het vak van ebenist zijn naam gaf.

Gesneden ebbenhouten kabinet, Parijs, ca. 1645, voorbeeld van de Louis XIII-stijl
Gesneden ebbenhouten kabinet, Parijs, ca. 1645. Foto: The Metropolitan Museum of Art, publiek domein.

In het kort

De Louis XIII-stijl (circa 1610 tot 1660) markeert de geboorte van het moderne Franse meubel: massieve, rechtlijnige vormen, gedraaid hout met kralen-, baluster- of spiraaldraaiwerk, en poten verbonden door verbindingsregels. De ‘menuisiers en ébène’ die toen kabinetten met kostbaar hout fineerden, staan aan de oorsprong van het woord ‘ébéniste’ (ebenist).

Periode
1610 – 1660
Lijnvoering
Recht, massief
Ornamentiek
Draaiwerk, diamantkoppen
Houtsoorten
Notenhout, eikenhout, ebbenhout

Context

Onder Hendrik IV en vervolgens Lodewijk XIII blijft het Franse meubel sterk beïnvloed door Italië en Vlaanderen. Het hof wordt geleidelijk honkvaster en het meubel, voorheen ontworpen om te worden meegenomen, wint aan omvang. In Parijs fineren ambachtslieden die in Antwerpen zijn opgeleid kabinetten met talrijke laden met ebbenhout: men noemt hen ‘menuisiers en ébène’, later ‘ébénistes’. De stijl leeft nog lang na de dood van de koning voort, tijdens het regentschap van Anna van Oostenrijk en het bewind van Mazarin.

Chronologie

  1. 1610Moord op Hendrik IV; regentschap van Maria de' Medici voor de jonge Lodewijk XIII.
  2. omstreeks 1620De eerste Parijse ebbenhouten kabinetten, naar Antwerps voorbeeld.
  3. 1643Dood van Lodewijk XIII; regentschap van Anna van Oostenrijk en bewind van kardinaal Mazarin.
  4. 1661Begin van de persoonlijke regering van Lodewijk XIV: de stijl evolueert naar de pracht en praal van Versailles.

De Louis XIII-stijl herkennen

  1. Gedraaid onderstel — met kralen-, baluster-, olijf- of spiraaldraaiwerk.
  2. Verbindingsregels — in H- of X-vorm tussen de poten, vaak eveneens gedraaid.
  3. Rechtlijnige, zware vormen — met scherpe hoeken.
  4. Gesneden panelen — met diamantkoppen, geometrische motieven of cartouches.
  5. Zitmeubels met hoge, rechte rugleuning — bekleed met leer of tapisserie, vastgezet met spijkers.
  6. Ebbenhouten kabinetten — op een onderstel, met twee deuren die toegang geven tot talrijke laden.
  7. Weinig of geen bronzen beslag — als ornament: het decor is in het hout gesneden.

Kenmerkende meubels: ebbenhouten kabinet, tafel met gedraaid onderstel, armstoel (de voorloper van de fauteuil), kist, tweedelige buffetkast, hemelbed.

De Louis XIII-stijl en aanverwante stijlen

KenmerkLouis XIIILouis XIV
Periode1610 – 16601660 – 1715
LijnvoeringRecht, massiefSymmetrisch, monumentaal
PotenGedraaid, met verbindingsregelsBalustervormig, kokervormig
OrnamentiekDraaiwerk, diamantkoppenZon, acanthus, mascarons
HoutsoortenNotenhout, eikenhout, ebbenhoutVerguld hout, ebbenhout, schildpad

Soberder dan het met beeldhouwwerk overladen renaissancemeubilair, onderscheidt de Louis XIII zich van de Louis XIV door het ontbreken van verguldsel, boullemarqueterie en bronzen beslag. Let op: de ‘Louis XIII-stijl’ werd in de 19e en 20e eeuw massaal gekopieerd, en in de provincie ging de productie door tot in de 18e eeuw. Periodestukken blijven zeldzaam.

De grote namen

  • Jean Macé (ca. 1602 – 1672), ebbenhoutwerker opgeleid in de Nederlanden, met een woning in de galerijen van het Louvre.

Louis XIII-zitmeubels

De stoel uit de Louis XIII-periode is in de eerste plaats een representatief zitmeubel. De armstoel, met hoge rechthoekige rugleuning en vierkante zitting, rust op een gedraaid onderstel verbonden door een H-vormige regel, vaak aangevuld met een eveneens gedraaide voorregel. De rechte of licht gebogen armleuningen eindigen in een gesneden krul of een eenvoudige voluut. De bekleding van leer, naaldwerk of fluweel is over het frame gespannen en vastgezet met grootkopspijkers, soms aangevuld met galon of franjes.

Naast deze representatieve zitmeubels telt het interieur krukken, tabourets en banken, talrijker dan stoelen met rugleuning. Tegen het einde van de periode verschijnt het ‘os de mouton’-onderstel met gebogen poten, dat de zitmeubels van de Louis XIV-stijl aankondigt.

Hout, draaiwerk en fineer

Notenhout overheerst in de provincie en bij kwaliteitsmeubels, eikenhout bij de robuuste stukken uit Noord-Frankrijk; vruchtenhout dient voor eenvoudiger meubels. De decoratie ontstaat vooral door draaiwerk, uitgevoerd op een met de hand of voet aangedreven draaibank, en door reliëfsnijwerk: diamantkoppen, cartouches, leeuwenkoppen en engelenkopjes.

Parijse kabinetten berusten op een andere techniek. Het zeldzame en kostbare ebbenhout wordt er als fineer toegepast op een corpus van gewoner hout. De fronten zijn gegraveerd met taferelen uit de mythologie, de Bijbel of romans, en omlijst door golflijsten, vervaardigd met een speciale machine: deze geguillocheerde lijsten zijn een van de kenmerken van het Franse kabinet uit die tijd.

Provincie en latere kopieën

Het Louis XIII-vocabulaire leefde buiten Parijs lang voort. In veel regio’s maakte men tot in de 18e eeuw, soms nog later, tafels, buffetten en zitmeubels met gedraaid onderstel. Deze meubels zijn antiek, maar strikt genomen niet ‘uit de Louis XIII-periode’: ze kunnen beter worden beschreven als in Louis XIII-stijl, regionaal vervaardigd, met een geschatte datering.

In de 19e eeuw brengt de historiserende smaak de stijl weer in de mode voor eetkamers en bibliotheken. Deze kopieën, in grote aantallen vervaardigd, herkent u aan hun zeer regelmatige draaiwerk, industriële schroeven en machinaal gezaagd hout.

Een stuk onderzoeken vóór de aankoop

  • De achterzijde: oude panelen tonen sporen van de kraanzaag of de schaaf, nooit de regelmatige groeven van een cirkelzaag.
  • Verbindingen: met houten pennen vastgezette pen-en-gatverbindingen; licht uitstekende pennen komen bij oude stukken vaak voor.
  • Slijtage: die hoort geconcentreerd te zijn waar handen en voeten hebben geschuurd, op de regels en de uiteinden van de armleuningen.
  • Toegevoegde delen: veel meubels zijn samengesteld uit oude lambrisering of panelen; een verschil in kleur of patina tussen de onderdelen verdient bijzondere aandacht.

Voor een volledige methode, zie onze gids een antiek meubel authenticeren.

Veelgestelde vragen

Waar komt het woord ‘ebenist’ vandaan?
In de 17e eeuw noemde men de ambachtslieden die meubelen bekleedden met fineer van ebbenhout, een kostbare geïmporteerde houtsoort, ‘menuisiers en ébène’. De term werd ingekort tot ‘ébéniste’ (ebenist) en ging uiteindelijk alle makers van gefineerde meubelen aanduiden.
Hoe herkent u een Louis XIII-stoel uit de periode?
Het draaiwerk uit de periode, vervaardigd op een wipdraaibank, vertoont lichte onregelmatigheden; de verbindingen zijn met houten pennen vastgezet, zonder schroeven; het hout toont logische slijtage aan de sporten, waarop eeuwenlang voeten hebben gerust. Volmaakt regelmatig draaiwerk en schroeven wijzen meestal op een kopie uit de 19e eeuw.
Zijn Louis XIII-meubelen zeldzaam?
Periodestukken, vooral Parijse, zijn zeldzaam. Het overgrote deel van de ‘Louis XIII’-meubelen op de markt bestaat uit late regionale producties of kopieën uit de 19e en 20e eeuw.
Wat is een ‘os de mouton’-onderstel?
Een onderstel waarvan de gebogen en geprofileerde poten aan de vorm van een schapenbot doen denken. Het verschijnt tegen het einde van de Louis XIII-periode op zitmeubels en tafels en raakt verspreid aan het begin van de persoonlijke regering van Lodewijk XIV. Het markeert de overgang van de gedraaide naar de gesneden poot en kondigt de consolepoot aan.
Is een ebbenhouten kabinet altijd Parijs?
Nee. Het model komt uit Antwerpen, en Vlaamse, Duitse en Italiaanse werkplaatsen vervaardigden talrijke kabinetten, gefineerd met ebbenhout of zwart gebeitst hout. Parijse kabinetten onderscheiden zich vaak door hun golflijsten en gegraveerde panelen, maar voor de toeschrijving aan een productiecentrum is het oordeel van een specialist nodig.

Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks ‘Que sais-je?’ · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collectie · Musée du Louvre, afdeling Objets d'art · Mobilier national.