In het kort
De Louis XIII-stijl (circa 1610 tot 1660) markeert de geboorte van het moderne Franse meubel: massieve, rechtlijnige vormen, gedraaid hout met kralen-, baluster- of spiraaldraaiwerk, en poten verbonden door verbindingsregels. De ‘menuisiers en ébène’ die toen kabinetten met kostbaar hout fineerden, staan aan de oorsprong van het woord ‘ébéniste’ (ebenist).
- Periode
- 1610 – 1660
- Lijnvoering
- Recht, massief
- Ornamentiek
- Draaiwerk, diamantkoppen
- Houtsoorten
- Notenhout, eikenhout, ebbenhout
Context
Onder Hendrik IV en vervolgens Lodewijk XIII blijft het Franse meubel sterk beïnvloed door Italië en Vlaanderen. Het hof wordt geleidelijk honkvaster en het meubel, voorheen ontworpen om te worden meegenomen, wint aan omvang. In Parijs fineren ambachtslieden die in Antwerpen zijn opgeleid kabinetten met talrijke laden met ebbenhout: men noemt hen ‘menuisiers en ébène’, later ‘ébénistes’. De stijl leeft nog lang na de dood van de koning voort, tijdens het regentschap van Anna van Oostenrijk en het bewind van Mazarin.
Chronologie
- 1610Moord op Hendrik IV; regentschap van Maria de' Medici voor de jonge Lodewijk XIII.
- omstreeks 1620De eerste Parijse ebbenhouten kabinetten, naar Antwerps voorbeeld.
- 1643Dood van Lodewijk XIII; regentschap van Anna van Oostenrijk en bewind van kardinaal Mazarin.
- 1661Begin van de persoonlijke regering van Lodewijk XIV: de stijl evolueert naar de pracht en praal van Versailles.
De Louis XIII-stijl herkennen
- Gedraaid onderstel — met kralen-, baluster-, olijf- of spiraaldraaiwerk.
- Verbindingsregels — in H- of X-vorm tussen de poten, vaak eveneens gedraaid.
- Rechtlijnige, zware vormen — met scherpe hoeken.
- Gesneden panelen — met diamantkoppen, geometrische motieven of cartouches.
- Zitmeubels met hoge, rechte rugleuning — bekleed met leer of tapisserie, vastgezet met spijkers.
- Ebbenhouten kabinetten — op een onderstel, met twee deuren die toegang geven tot talrijke laden.
- Weinig of geen bronzen beslag — als ornament: het decor is in het hout gesneden.
Kenmerkende meubels: ebbenhouten kabinet, tafel met gedraaid onderstel, armstoel (de voorloper van de fauteuil), kist, tweedelige buffetkast, hemelbed.
De Louis XIII-stijl en aanverwante stijlen
| Kenmerk | Louis XIII | Louis XIV |
|---|---|---|
| Periode | 1610 – 1660 | 1660 – 1715 |
| Lijnvoering | Recht, massief | Symmetrisch, monumentaal |
| Poten | Gedraaid, met verbindingsregels | Balustervormig, kokervormig |
| Ornamentiek | Draaiwerk, diamantkoppen | Zon, acanthus, mascarons |
| Houtsoorten | Notenhout, eikenhout, ebbenhout | Verguld hout, ebbenhout, schildpad |
Soberder dan het met beeldhouwwerk overladen renaissancemeubilair, onderscheidt de Louis XIII zich van de Louis XIV door het ontbreken van verguldsel, boullemarqueterie en bronzen beslag. Let op: de ‘Louis XIII-stijl’ werd in de 19e en 20e eeuw massaal gekopieerd, en in de provincie ging de productie door tot in de 18e eeuw. Periodestukken blijven zeldzaam.
De grote namen
- Jean Macé (ca. 1602 – 1672), ebbenhoutwerker opgeleid in de Nederlanden, met een woning in de galerijen van het Louvre.
Louis XIII-zitmeubels
De stoel uit de Louis XIII-periode is in de eerste plaats een representatief zitmeubel. De armstoel, met hoge rechthoekige rugleuning en vierkante zitting, rust op een gedraaid onderstel verbonden door een H-vormige regel, vaak aangevuld met een eveneens gedraaide voorregel. De rechte of licht gebogen armleuningen eindigen in een gesneden krul of een eenvoudige voluut. De bekleding van leer, naaldwerk of fluweel is over het frame gespannen en vastgezet met grootkopspijkers, soms aangevuld met galon of franjes.
Naast deze representatieve zitmeubels telt het interieur krukken, tabourets en banken, talrijker dan stoelen met rugleuning. Tegen het einde van de periode verschijnt het ‘os de mouton’-onderstel met gebogen poten, dat de zitmeubels van de Louis XIV-stijl aankondigt.
Hout, draaiwerk en fineer
Notenhout overheerst in de provincie en bij kwaliteitsmeubels, eikenhout bij de robuuste stukken uit Noord-Frankrijk; vruchtenhout dient voor eenvoudiger meubels. De decoratie ontstaat vooral door draaiwerk, uitgevoerd op een met de hand of voet aangedreven draaibank, en door reliëfsnijwerk: diamantkoppen, cartouches, leeuwenkoppen en engelenkopjes.
Parijse kabinetten berusten op een andere techniek. Het zeldzame en kostbare ebbenhout wordt er als fineer toegepast op een corpus van gewoner hout. De fronten zijn gegraveerd met taferelen uit de mythologie, de Bijbel of romans, en omlijst door golflijsten, vervaardigd met een speciale machine: deze geguillocheerde lijsten zijn een van de kenmerken van het Franse kabinet uit die tijd.
Provincie en latere kopieën
Het Louis XIII-vocabulaire leefde buiten Parijs lang voort. In veel regio’s maakte men tot in de 18e eeuw, soms nog later, tafels, buffetten en zitmeubels met gedraaid onderstel. Deze meubels zijn antiek, maar strikt genomen niet ‘uit de Louis XIII-periode’: ze kunnen beter worden beschreven als in Louis XIII-stijl, regionaal vervaardigd, met een geschatte datering.
In de 19e eeuw brengt de historiserende smaak de stijl weer in de mode voor eetkamers en bibliotheken. Deze kopieën, in grote aantallen vervaardigd, herkent u aan hun zeer regelmatige draaiwerk, industriële schroeven en machinaal gezaagd hout.
Een stuk onderzoeken vóór de aankoop
- De achterzijde: oude panelen tonen sporen van de kraanzaag of de schaaf, nooit de regelmatige groeven van een cirkelzaag.
- Verbindingen: met houten pennen vastgezette pen-en-gatverbindingen; licht uitstekende pennen komen bij oude stukken vaak voor.
- Slijtage: die hoort geconcentreerd te zijn waar handen en voeten hebben geschuurd, op de regels en de uiteinden van de armleuningen.
- Toegevoegde delen: veel meubels zijn samengesteld uit oude lambrisering of panelen; een verschil in kleur of patina tussen de onderdelen verdient bijzondere aandacht.
Voor een volledige methode, zie onze gids een antiek meubel authenticeren.
Veelgestelde vragen
Waar komt het woord ‘ebenist’ vandaan?
Hoe herkent u een Louis XIII-stoel uit de periode?
Zijn Louis XIII-meubelen zeldzaam?
Wat is een ‘os de mouton’-onderstel?
Is een ebbenhouten kabinet altijd Parijs?
Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks ‘Que sais-je?’ · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collectie · Musée du Louvre, afdeling Objets d'art · Mobilier national.
