In het kort: André-Charles Boulle (1642–1732) is de beroemdste ebenist uit de regeerperiode van Lodewijk XIV. In 1672 benoemd tot ebenist van de koning en gehuisvest in de galerijen van het Louvre, bracht hij de marqueterie van schildpad en metaal, die sindsdien zijn naam draagt, tot volmaaktheid. Zijn meubels, van een ongeëvenaarde pracht, werden tot in de 19e eeuw gekopieerd.
Biografie
Als zoon van een ebbenhoutwerker is Boulle tegelijk ebenist, ciseleur, vergulder en marqueteur, waardoor hij zowel zijn meubels als het bronzen beslag zelf kan ontwerpen. Dankzij zijn woning in het Louvre valt hij buiten de regels van de gilden en werkt hij voor de koning, de koninklijke familie en de groten van het hof.
In 1720 verwoest een brand zijn atelier, met zijn modellen en houtvoorraden. Zijn zonen zetten het werk voort. De “Boulle”-marqueterie beleeft daarna meerdere herlevingen, onder Louis XVI en later onder Napoléon III.
Een stuk herkennen
- Marqueterie van schildpad en messing, soms ook tin, in “première partie” of “contrepartie”.
- Krachtig geciseleerd verguld bronzen beslag: maskers, mascarons, bladwerk.
- Monumentale, symmetrische vormen van de Louis XIV-stijl.
- Geen stempel: de toeschrijving berust op archiefstukken en vergelijking.
Een veelzijdig kunstenaar
Vanaf 1672 gehuisvest in de galerijen van het Louvre, wordt Boulle in officiële documenten tegelijk ebenist, ciseleur, vergulder en marqueteur genoemd. Als bevoorrechte van de koning valt hij buiten het gezag van de Parijse gilden: hij mag schrijnwerkers, marqueteurs, bronsgieters en vergulders onder één dak verenigen, wat geen enkele meester uit de faubourg Saint-Antoine was toegestaan. Hij tekent zelf zijn ontwerpen en ziet toe op de volledige uitvoering, van corpus tot brons.
Zijn atelier werkt voor de Bâtiments du roi, met name voor Versailles, maar ook voor de Grand Dauphin, de prinsen van den bloede, financiers en buitenlandse hoven. Boulle, een groot verzamelaar van tekeningen en prenten, verliest een deel van die schat bij de brand van 1720, een ramp waarvan zijn atelier nooit helemaal zal herstellen.
Belangrijkste werken
- De twee commodes die in 1708 werden geleverd voor de slaapkamer van de koning in het Grand Trianon, thans in Versailles, behoren tot de vroegste commodes in de geschiedenis van het Franse meubel.
- De grote kasten met marqueterie en bronzen beslag, waarvan het Louvre en de Wallace Collection belangrijke voorbeelden bezitten.
- Bureaux plats, kabinetten op onderstel, zuilvormige piëdestals, sokkels en pendulekasten, vaak als paar ontworpen.
- Een gegraveerde bundel, de Nouveaux desseins de meubles et ouvrages de bronze et de marqueterie, die zijn ontwerpen verspreidde en de basis vormde voor latere kopieën.
Vaak wordt vergeten dat Boulle, vooral aan het begin van zijn loopbaan, ook een uiterst virtuoze houtmarqueterie beoefende, met motieven van bloemen, vogels en vazen.
De zonen en het nageslacht
Vier van zijn zonen, onder wie Charles-Joseph Boulle, zetten na zijn dood in 1732 het atelier in het Louvre voort; het is overigens bij Charles-Joseph dat de jonge Jean-François Oeben in de leer gaat. Onder Lodewijk XVI herleeft de smaak voor het ‘Boulle-meubel’: ebenisten als Étienne Levasseur restaureren, vervolledigen of herinterpreteren stukken uit het Grand Siècle. In de 19e eeuw wordt de techniek geïndustrialiseerd in Frankrijk en Engeland, waar men spreekt van Boulle work, en in 1886 krijgt een Parijse school voor kunstambachten, die nog altijd bestaat, de naam Boulle.
Een zogenaamd ‘Boulle’-meubel beoordelen
De term duidt op een techniek, niet op een maker: verreweg de meeste ‘Boulle’-meubelen op de markt zijn latere producties. Enkele aandachtspunten:
- het corpus: bij periodestukken eikenhout dat met de hand is gekloofd en verbonden, in de 19e eeuw machinaal gezaagd hout en regelmatige verbindingen;
- de dikte van het messing en de gravure van de metalen, levendiger bij oude stukken;
- het bronzen beslag: fijnheid van het ciseleerwerk, vuurvergulding, oude bevestigingssporen;
- de gedocumenteerde herkomst, het enige werkelijke fundament voor een toeschrijving aan het atelier van de meester.
Onze gids om een meubel te authenticeren beschrijft deze onderzoeken in detail.
Waar zijn werk te zien is
Musée du Louvre, Kasteel van Versailles, Wallace Collection (Londen), J. Paul Getty Museum (Los Angeles).
Veelgestelde vragen
Wat is de ‘contrepartie’ bij een Boulle-meubel?
Waarom zijn meubels van Boulle niet gestempeld?
Heeft een Napoléon III-‘Boulle’-meubel waarde?
Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks “Que sais-je?” · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collecties · collecties van de genoemde musea.
