In het kort: Jean-François Oeben is een van de grootste ebenisten van de 18e eeuw. Hij was leverancier van Madame de Pompadour en later ebenist van de koning, en blonk uit in bloemenmarqueterie en mechanische meubels. Hij begon aan het beroemde bureau van de koning, dat Riesener in 1769 voltooide en dat in Versailles wordt bewaard.
Een stuk van Oeben herkennen
- Stempel ‘J.F. OEBEN’ zeldzaam: als ebenist van de koning viel hij buiten de gilderegels en veel van zijn meubels zijn ongestempeld; een deel van de gestempelde stukken dateert uit de tijd dat zijn weduwe de werkplaats leidde (1763–1767).
- Marqueterie met naturalistische bloemen, kubusmotieven of ruitpatronen, in rozenhout, amarant en gekleurd esdoornhout.
- Vernuftige mechanismen: uitschuifbare bladen, geheime laden, multifunctionele tafels.
- Let op: na zijn dood zette zijn weduwe het atelier voort; sommige stukken dragen de stempel van Riesener of zijn ongestempeld.
Van het Louvre naar het Arsenal
Oeben werd geboren in het Rijnland, kwam in de jaren 1740 naar Parijs en werkte eerst bij Charles-Joseph Boulle, zoon van André-Charles Boulle, in diens werkplaats in het Louvre. In 1749 trouwde hij met Françoise-Marguerite Vandercruse, zuster van de ebenist Roger Vandercruse, genaamd Lacroix. Zijn reputatie leverde hem in 1754 de titel ébéniste du roi op en een verblijf bij de Gobelins, en vanaf 1756 een werkplaats in het Arsenal, waar hij ebenisten, slotenmakers en mechanici kon samenbrengen. Madame de Pompadour, haar broer de markies van Marigny en vooraanstaande liefhebbers behoorden tot zijn klanten.
Het bureau van de koning
In 1760 bestelde Lodewijk XV bij Oeben een groot cilinderbureau voor zijn privékabinet in Versailles. Het meubel stapelt het ene hoogstandje op het andere: een cilinder die met één draai van de sleutel opent en sluit, laden met vernuftige sloten, marqueterie met trofeeën en attributen, en uitzonderlijk rijk verguld bronzen beslag. Oeben stierf in 1763 voordat hij het kon voltooien; zijn leerling Jean-Henri Riesener leverde het in 1769 af. Het bureau, inmiddels terug in Versailles, is een van de beroemdste meubels van de 18e eeuw.
Mechaniek en marqueterie
Oeben maakte van vernuft zijn handtekening. Zijn mechanische tafels verbergen schrijfvlakken, spiegels, toiletvakken of lessenaars, bediend met tandheugels, veren en contragewichten. Zijn marqueterie evolueert van de naturalistische boeketten van het Louis XV naar geometrische decors van kubussen, ruiten en linten, en vervolgens naar trofeeën die de Transition aankondigen. Zijn favoriete houtsoorten – rozenhout, amarant, gebeitst esdoornhout, hulst of palmhout – werden vaak in heet zand geschaduwd om de bloemen reliëf te geven. In zijn laatste jaren vereenvoudigt hij de welvingen en effent hij de weg voor het neoclassicisme.
Werkplaats, leerlingen en erfgenamen
Zijn werkplaats vormde een generatie grote ebenisten: Riesener, Jean-François Leleu en zijn zwager Martin Carlin, die met zijn zuster was getrouwd. Oeben stierf met schulden en liet de werkplaats na aan zijn weduwe, die haar samen met Riesener leidde en de stempel ‘J.F. OEBEN’ bleef gebruiken tot haar huwelijk met hem in 1767. Een aanzienlijk deel van de meubels met deze stempel is dus postuum. Zijn dochter Victoire werd de moeder van de schilder Eugène Delacroix.
Een meubel aan Oeben toeschrijven
Gedurende het grootste deel van zijn loopbaan was Oeben als door de koning beschermde ambachtsman niet verplicht zijn werk te stempelen; een groot deel van zijn meubels is ongemerkt en wordt hem toegeschreven op basis van archieven, inventarissen en vergelijking van mechanismen en marqueterie. Een stempel alleen volstaat niet: die kan uit de periode van de weduwe stammen, en valse stempels bestaan. Men beoordeelt de samenhang van het korpus, de werking en ouderdom van de mechanismen, de kwaliteit van de marqueterie en de herkomst.
Waar zijn werk te zien is
Château de Versailles (bureau du roi), Musée du Louvre, Wallace Collection (Londen), J. Paul Getty Museum (Los Angeles), Metropolitan Museum of Art (New York).
Op de markt
Stukken met de stempel van Oeben zijn zeldzaam op de markt en behoren tot het meest gezochte Franse meubilair: hun prijs hangt vooral af van de herkomst, de staat van de marqueterie en de authenticiteit van het bronzen beslag.
Veelgestelde vragen
Waarom was Oebens werkplaats in het Arsenal gevestigd?
Wat is de band tussen Oeben en Riesener?
Zijn alle mechanische tafels van Oeben?
Bronnen: Rosemarie Stratmann-Döhler, Jean-François Oeben, 2002 · Château de Versailles, beschrijving van het bureau du roi · Wallace Collection · Getty ULAN.
