Lancering: antiquairs plaatsen hun eerste stukken · Bent u antiquair?

Antiquair? Gratis aanmelden →
Word handelaar
EUR €
  • Antiquairs bepalen hun prijzen in euro. Bedragen in ponden en dollars zijn indicatief, berekend tegen de koers van de Europese Centrale Bank en wekelijks bijgewerkt.
AnticPlace Antiquairs & uitzonderlijke stukken
NL

De Gids · Stijlen · 1760 – 1775

De Transition-stijl, tussen rocaille en antiek

Een nog gewelfd silhouet en een al neoclassicistisch decor: het beste van twee regeringen.

Mechanische tafel in marqueterie, Jean-François Oeben, ca. 1761–1763, voorbeeld van de Transition-stijl
Mechanische tafel in marqueterie, Jean-François Oeben, ca. 1761–1763. Foto: The Metropolitan Museum of Art, publiek domein.

In het kort

De Transition-stijl (circa 1760 tot 1775) verenigt het nog gewelfde silhouet van de Louis XV met het neoclassicistische decor van de latere Louis XVI: meanders, lopende hond, vlechtbanden, laurierslingers. De stijl ontstaat uit de Parijse ‘goût grec’, gevoed door de opgravingen in Herculaneum en Pompeii.

Periode
1760 – 1775
Lijnvoering
Lichte welving, scherpe hoeken
Ornamentiek
Meanders, Vitruviaanse golven, vlechtbanden
Houtsoorten
Rozenhout, amarant, esdoorn

Context

Halverwege de 18e eeuw lokken de vondsten in Herculaneum en Pompeii, en vervolgens de publicaties van de graaf de Caylus, een reactie uit tegen de uitbundigheid van de rocaille. Parijse liefhebbers omarmen de ‘goût grec’. De ebenisten behouden aanvankelijk de gewelfde vormen waaraan de clientèle gewend is, maar kleden ze in met een antiek decor: dat is de Transition.

Chronologie

  1. 1738Begin van de opgravingen in Herculaneum.
  2. 1748Begin van de opgravingen in Pompeii.
  3. 1752Eerste deel van de Recueil d'antiquités van de graaf de Caylus.
  4. 1756–1757Meubilair ‘à la grecque’, ontworpen door Le Lorrain voor Lalive de Jully.
  5. 1774Troonsbestijging van Lodewijk XVI: het neoclassicisme zegeviert.

De Transitionstijl herkennen

  1. Nog gewelfd silhouet — maar met een getemperde welving en scherpere hoeken.
  2. Fronten met middenrisaliet — en strakkere zargen.
  3. Licht gebogen poten — of al recht, soms zelfs op hetzelfde stuk.
  4. Geometrische marqueterie — kubussen, ruiten, linten of vazen naar antiek voorbeeld.
  5. Neoclassicistische bronzen — meanders, Vitruviaanse golven, muntfriezen, waterbladeren, laurierguirlandes.
  6. Twee vormtalen gecombineerd — op één en hetzelfde meubel: dat is zijn handtekening.

Kenmerkende meubels: commode met verspringend front (à ressaut), cilinderbureau, secretaire met klep, schrijftafel, chiffonnière.

De Transitionstijl en verwante stijlen

KenmerkLouis XVTransitionLouis XVI
Periode1730 – 17701760 – 17751770 – 1790
LijnvoeringGolvend, asymmetrischLichte welving, scherpe hoekenRecht, symmetrisch
PotenGebogen, met voetschoentjesLicht gebogenTaps toelopend, gecanneleerd
OrnamentiekRocaille, bloemenMeanders, Vitruviaanse golven, vlechtbandenParelsnoeren, linten, trofeeën
HoutsoortenRozenhout, violethout, notenhoutRozenhout, amarant, esdoornMahonie, rozenhout, satijnhout

Een Transition-meubel herken je aan de bewuste spanning tussen vorm en decor: een Louis XV-welving met Louis XVI-ornamenten. Is de lijn volledig recht en zijn de poten taps toelopend, dan gaat het om Louis XVI; blijft het decor rocaille en asymmetrisch, dan is het Louis XV.

De grote namen

  • Jean-François Oeben (1721 – 1763), ebenist van de koning en wegbereider van de Transition.
  • Roger Vandercruse, genaamd Lacroix (1728 – 1799), stempel RVLC.
  • Pierre Garnier (circa 1726 – 1806), ebenist en een van de eerste aanhangers van de goût grec.
  • Jean-François Leleu (1729 – 1807), leerling van Oeben.

Zitmeubelen uit de Transition

De stoelenmakers omarmen de Griekse smaak tegelijk met de ebenisten. De Transition-fauteuil behoudt vaak een cabriolet-rugleuning en licht gebogen poten, maar de zitlijst wordt rechter en raakt bedekt met antieke motieven: vlechtwerkfriezen, hartlijsten, waterbladeren. De rugleuning krijgt soms de vorm van een medaillon of past in een rechthoek met afgeronde hoeken. Het verbindingsblokje, een kleine kubus met een rozet op de overgang van poot naar zitlijst, verschijnt dan en wordt een vast kenmerk van het Louis XVI. Louis Delanois behoort tot de eerste stoelenmakers die deze nieuwe vormentaal vertolkten.

Marqueterie, hout en vergulde bronzen beslag

De marqueterie wordt geometrisch. Motieven van kubussen in perspectief, ruiten, rozetten en gekruiste linten vervangen de rocailleboeketten; midden op de fronten verschijnen rokende vazen, trofeeën of muziekinstrumenten. De ebenisten combineren rozenhout, amarant, satijnhout en lichte houtsoorten, waaronder grijs gebeitst esdoornhout, ‘bois gris’ genoemd, dat subtiele contrasten oplevert.

Ook het bronzen beslag krijgt een nieuwe vormtaal: meanders, golfranden, piasters, laurierslingers, rams- of leeuwenkoppen. Op de verfijndste meubels, met name uit het atelier van Oeben en zijn opvolgers, gaat dit beslag naadloos op in de marqueterie.

De Transition buiten Parijs

Al is de Transition in de eerste plaats een Parijs fenomeen, de provincie gaf er een eigen vertolking aan. Men treft commodes aan van notenhout of kersenhout met een lichte welving, waarvan de verspringende voorzijde of licht gebogen poten gepaard gaan met rechte profielen. Deze regionale meubels zijn vaak later dan hun voorbeelden en zetten de formule voort tot het einde van de eeuw. Ook de 19e eeuw kopieerde de Transitionstijl, vooral voor kleine meubels met marqueterie.

Een Transitionmeubel onderzoeken

De vermenging van vormtalen die de Transition kenmerkt, werkt verwarring en verbouwingen in de hand. Enkele punten om na te gaan:

  • De samenhang van het bronzen beslag: een Louis XV-commode kan zijn gemoderniseerd met neoclassicistisch beslag, in de periode zelf of later. Sporen van oude bevestigingen, gedichte gaten of verschillen in patina verraden zulke ingrepen.
  • De stempel: de actieve jaren van de meester moeten met de stijl overeenstemmen; een stempel alleen volstaat niet om een meubel te authenticeren.
  • De constructie: eikenhouten korpus, oude laadjesbodems, slijtage van de geleiders en sleutelgaten.

Onze gids een meubel authenticeren beschrijft deze controles uitvoerig.

Veelgestelde vragen

Is de Transitionstijl een echte stijl?
Ja: het is een volwaardige stijl, erkend door meubelhistorici, die overeenkomt met een specifieke Parijse productie uit de jaren 1760–1775. Het gaat dus niet om een geïmproviseerde mengvorm.
Wat is de ‘goût grec’?
De Parijse mode van de jaren 1750–1760 voor een op de oudheid geïnspireerd decor (meanders, vlechtbanden, vazen, guirlandes), ontstaan als reactie op de rocaille. Zij gaat aan de Louis XVI-stijl vooraf en bereidt die voor.
Wat is kubusmarqueterie?
Een geometrisch decor van ruiten in drie houtsoorten van verschillende tint, zo samengevoegd dat ze de illusie van kubussen in reliëf wekken. Al onder Louis XV toegepast, wordt het een van de geliefdste motieven van de Transition en de vroege Louis XVI, vaak in rozenhout, amarant en licht hout.
Kan een Transitionmeubel gestempeld zijn?
Ja. Parijse meubels uit deze periode dateren van na de gildestatuten van 1743 en dragen vaak de stempel van hun meester, vergezeld van het JME-keurmerk van het gilde. Meubels van bevoorrechte ebenisten die voor de Kroon werkten, konden daarvan zijn vrijgesteld, en de provinciale productie is doorgaans niet gemerkt.

Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks ‘Que sais-je?’ · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collectie · Musée du Louvre, afdeling Objets d'art · Mobilier national.