In het kort
De Louis XVI-stijl (circa 1770 tot 1790) keert terug naar de rechte lijn en naar een symmetrie geïnspireerd op de klassieke oudheid: taps toelopende, gecanneleerde poten, friezen met parelranden en hartbladmotieven, linten, trofeeën en guirlandes. De Parijse meubelkunst bereikt dan een technisch hoogtepunt, met ebenisten als Riesener, Weisweiler of Carlin.
- Periode
- 1770 – 1790
- Lijnvoering
- Recht, symmetrisch
- Ornamentiek
- Parelsnoeren, linten, trofeeën
- Houtsoorten
- Mahonie, rozenhout, satijnhout
Context
Het neoclassicisme, al aanwezig in de ‘goût grec’, zet zich volledig door met de troonsbestijging van Lodewijk XVI in 1774. Marie-Antoinette bestelt verfijnd meubilair voor Versailles, Trianon, Saint-Cloud en Fontainebleau. De anglomanie maakt massief mahonie in de mode, terwijl de marchands-merciers kleine meubels laten beleggen met plaquettes van Sèvres-porselein.
Chronologie
- 1769Riesener levert het cilinderbureau van Lodewijk XV, begonnen door Oeben.
- 1774Troonsbestijging van Lodewijk XVI; Riesener wordt vaste ebenist van het meubilair van de Kroon.
- 1787Georges Jacob levert de ‘Etruskische’ zitmeubels voor de melkerij van Rambouillet.
- 1791Opheffing van de gilden: einde van de verplichte meesterstempel.
De Louis XVI-stijl herkennen
- Rechte lijn en symmetrie — in het silhouet én in het decor.
- Taps toelopende poten — gecanneleerd of gerudenteerd, eindigend in een tolvoet.
- Verbindingsblokken — met een rozet, op de overgang van poot naar regel.
- Friezen — parelranden, eierlijsten, hartbladlijsten, acanthusbladeren.
- Antieke motieven — linten, strikken, laurierslingers, trofeeën, medaillons, vazen.
- Geometrische marqueterie — of plaquettes van Sèvres-porselein.
- Zitmeubels — met medaillonrug, ‘chapeau de gendarme’-rug of rechthoekige rug.
Kenmerkende meubels: commode met verspringend front (à ressaut), cilinderbureau, bonheur-du-jour, secretaire met klep, console-desserte, medaillonfauteuil, bergère.
De Louis XVI-stijl en zijn buren
| Kenmerk | Transition | Louis XVI | Directoire |
|---|---|---|---|
| Periode | 1760 – 1775 | 1770 – 1790 | 1789 – 1804 |
| Lijnvoering | Lichte welving, scherpe hoeken | Recht, symmetrisch | Recht, sober |
| Poten | Licht gebogen | Taps toelopend, gecanneleerd | Sabelvormig, spoelvormig |
| Ornamentiek | Meanders, Vitruviaanse golven, vlechtbanden | Parelsnoeren, linten, trofeeën | Palmetten, ruiten, sterren |
| Houtsoorten | Rozenhout, amarant, esdoorn | Mahonie, rozenhout, satijnhout | Mahonie, vruchtbomenhout |
De Louis XVI onderscheidt zich van de Transition door het volledig loslaten van de welving, en van het Directoire door een rijkere ornamentiek (bronzen beslag, friezen, marqueterie). Let op: de Louis XVI-stijl is onder Napoléon III veel gekopieerd, omdat keizerin Eugénie Marie-Antoinette vereerde. De kopieën uit de 19e eeuw hebben machinaal gezaagde corpussen en slapper bronzen beslag.
De grote namen
- Jean-Henri Riesener (1734 – 1806), vaste ebenist van het meubilair van de Kroon.
- Georges Jacob (1739 – 1814), stoelenmaker van Marie-Antoinette.
- Adam Weisweiler (1744 – 1820), ebenist van kostbare kleine meubels.
- Martin Carlin (circa 1730 – 1785), meubels met Sèvres-plaquettes.
- Jean-Baptiste-Claude Sené (1748 – 1803), stoelenmaker.
- Pierre Gouthière (1732 – 1813), ciseleur-vergulder.
Louis XVI-zitmeubelen
Louis XVI-zitmeubelen behouden de vormen uit het voorgaande bewind – fauteuils à la reine of en cabriolet, bergères en marquises – maar vertalen die naar de rechte lijn. De rugleuning neemt de vorm aan van een medaillon, een rechthoek, een ‘gendarmeshoed’ of een mandhengsel. De spoelvormige poten, gecanneleerd of met staafvulling, worden bekroond door een verbindingsblok; de armleuningen met armkussens rusten op balustervormige of zuilvormige steunen. Het beukenhout is verguld of beschilderd, vaak rechampi: de profielen zijn dan in een tweede kleur afgezet.
De grote stoelenmakers, Georges Jacob, Jean-Baptiste-Claude Sené of Jean-Baptiste Boulard, plaatsen hun stempel op de zitlijst, meestal onder de achterregel.
Ciselering en vergulding
Het Louis XVI markeert het hoogtepunt van het Parijse meubelbrons. De ciseleurs-vergulders werken het gietstuk met de burijn na met de precisie van een edelsmid, en de vuurvergulding speelt met het contrast tussen gepolijste en matte oppervlakken. Pierre Gouthière wordt traditioneel in verband gebracht met de ontwikkeling van deze uiterst verfijnde matvergulding. Het brons blijft niet langer beperkt tot meubelen: haardbokken, wandarmen, kandelaars en monturen van porseleinen of hardstenen vazen maken deel uit van hetzelfde decor.
De stijl in de toegepaste kunst
Het neoclassicisme brengt eenheid in het hele interieur. Pendules combineren wit marmer met vuurverguld brons, soms met allegorische figuren of vazen naar antiek voorbeeld. De manufactuur van Sèvres ontwikkelt het biscuit, ongeglazuurd porselein dat marmer nabootst, en serviezen met gekleurde fondkleuren. De manufactuur van Jouy-en-Josas, opgericht door Christophe-Philippe Oberkampf, verspreidt haar bedrukte katoenen stoffen voor wandbespanning en zitmeubelen, terwijl de zijdeweverijen van Lyon medaillons, linten en guirlandes overnemen.
Provincie en 19e-eeuwse herhalingen
Het provinciale Louis XVI, in notenhout, kersenhout of eiken, neemt de taps toelopende poten en rechte profielen over met een vereenvoudigde ornamentiek. Net als bij eerdere stijlen werd deze productie lang na 1790 voortgezet, soms tot halverwege de 19e eeuw.
Onder het Second Empire leidt de passie van keizerin Eugénie voor Marie-Antoinette tot de zogeheten ‘Louis XVI-Impératrice’-stijl: getrouwe kopieën van koninklijke modellen of vrijere herinterpretaties, soms van grote kwaliteit, maar uitgevoerd met de middelen van de 19e eeuw.
Advies voor kopers
- Kijk bij een zitmeubel onder de bekleding: de talrijke spijkergaten van opeenvolgende stofferingen getuigen van de ouderdom van het frame.
- Vernieuwd verguldsel of schilderwerk is geen bezwaar, maar moet wel worden vermeld.
- Controleer bij een commode of het marmeren blad origineel is en of het vergulde bronzen beslag onderling samenhangt.
- Maak onderscheid tussen massief mahonie en mahoniefineer: beide komen in de periode voor, maar ze verschillen in gewicht en gebruikswaarde.
Het oeuvre van Jean-Henri Riesener biedt een uitstekend vergelijkingspunt voor Parijse kwaliteit.
Veelgestelde vragen
Wat is een medaillonfauteuil?
Hoe herkent u een Louis XVI-commode uit de periode?
Waarom zijn sommige Louis XVI-meubels van mahonie?
Wat is een poot met staafcannelures?
Wat is de ‘Louis XVI-Impératrice’-stijl?
Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks ‘Que sais-je?’ · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collectie · Musée du Louvre, afdeling Objets d'art · Mobilier national.
