Lancering: antiquairs plaatsen hun eerste stukken · Bent u antiquair?

Antiquair? Gratis aanmelden →
Word handelaar
EUR €
  • Antiquairs bepalen hun prijzen in euro. Bedragen in ponden en dollars zijn indicatief, berekend tegen de koers van de Europese Centrale Bank en wekelijks bijgewerkt.
AnticPlace Antiquairs & uitzonderlijke stukken
NL

De Gids · Stijlen · 1770 – 1790

De Louis XVI-stijl, de terugkeer naar de oudheid

Rechte lijnen, taps toelopende poten, parelranden en linten: de neoclassicistische elegantie van het late Ancien Régime.

Commode-secretaire in lak met vergulde bronzen beslag, Jean-Henri Riesener, 1783, voorbeeld van de Louis XVI-stijl
Commode-secretaire in lak met vergulde bronzen beslag, Jean-Henri Riesener, 1783. Foto: The Metropolitan Museum of Art, publiek domein.

In het kort

De Louis XVI-stijl (circa 1770 tot 1790) keert terug naar de rechte lijn en naar een symmetrie geïnspireerd op de klassieke oudheid: taps toelopende, gecanneleerde poten, friezen met parelranden en hartbladmotieven, linten, trofeeën en guirlandes. De Parijse meubelkunst bereikt dan een technisch hoogtepunt, met ebenisten als Riesener, Weisweiler of Carlin.

Periode
1770 – 1790
Lijnvoering
Recht, symmetrisch
Ornamentiek
Parelsnoeren, linten, trofeeën
Houtsoorten
Mahonie, rozenhout, satijnhout

Context

Het neoclassicisme, al aanwezig in de ‘goût grec’, zet zich volledig door met de troonsbestijging van Lodewijk XVI in 1774. Marie-Antoinette bestelt verfijnd meubilair voor Versailles, Trianon, Saint-Cloud en Fontainebleau. De anglomanie maakt massief mahonie in de mode, terwijl de marchands-merciers kleine meubels laten beleggen met plaquettes van Sèvres-porselein.

Chronologie

  1. 1769Riesener levert het cilinderbureau van Lodewijk XV, begonnen door Oeben.
  2. 1774Troonsbestijging van Lodewijk XVI; Riesener wordt vaste ebenist van het meubilair van de Kroon.
  3. 1787Georges Jacob levert de ‘Etruskische’ zitmeubels voor de melkerij van Rambouillet.
  4. 1791Opheffing van de gilden: einde van de verplichte meesterstempel.

De Louis XVI-stijl herkennen

  1. Rechte lijn en symmetrie — in het silhouet én in het decor.
  2. Taps toelopende poten — gecanneleerd of gerudenteerd, eindigend in een tolvoet.
  3. Verbindingsblokken — met een rozet, op de overgang van poot naar regel.
  4. Friezen — parelranden, eierlijsten, hartbladlijsten, acanthusbladeren.
  5. Antieke motieven — linten, strikken, laurierslingers, trofeeën, medaillons, vazen.
  6. Geometrische marqueterie — of plaquettes van Sèvres-porselein.
  7. Zitmeubels — met medaillonrug, ‘chapeau de gendarme’-rug of rechthoekige rug.

Kenmerkende meubels: commode met verspringend front (à ressaut), cilinderbureau, bonheur-du-jour, secretaire met klep, console-desserte, medaillonfauteuil, bergère.

De Louis XVI-stijl en zijn buren

KenmerkTransitionLouis XVIDirectoire
Periode1760 – 17751770 – 17901789 – 1804
LijnvoeringLichte welving, scherpe hoekenRecht, symmetrischRecht, sober
PotenLicht gebogenTaps toelopend, gecanneleerdSabelvormig, spoelvormig
OrnamentiekMeanders, Vitruviaanse golven, vlechtbandenParelsnoeren, linten, trofeeënPalmetten, ruiten, sterren
HoutsoortenRozenhout, amarant, esdoornMahonie, rozenhout, satijnhoutMahonie, vruchtbomenhout

De Louis XVI onderscheidt zich van de Transition door het volledig loslaten van de welving, en van het Directoire door een rijkere ornamentiek (bronzen beslag, friezen, marqueterie). Let op: de Louis XVI-stijl is onder Napoléon III veel gekopieerd, omdat keizerin Eugénie Marie-Antoinette vereerde. De kopieën uit de 19e eeuw hebben machinaal gezaagde corpussen en slapper bronzen beslag.

De grote namen

  • Jean-Henri Riesener (1734 – 1806), vaste ebenist van het meubilair van de Kroon.
  • Georges Jacob (1739 – 1814), stoelenmaker van Marie-Antoinette.
  • Adam Weisweiler (1744 – 1820), ebenist van kostbare kleine meubels.
  • Martin Carlin (circa 1730 – 1785), meubels met Sèvres-plaquettes.
  • Jean-Baptiste-Claude Sené (1748 – 1803), stoelenmaker.
  • Pierre Gouthière (1732 – 1813), ciseleur-vergulder.

Louis XVI-zitmeubelen

Louis XVI-zitmeubelen behouden de vormen uit het voorgaande bewind – fauteuils à la reine of en cabriolet, bergères en marquises – maar vertalen die naar de rechte lijn. De rugleuning neemt de vorm aan van een medaillon, een rechthoek, een ‘gendarmeshoed’ of een mandhengsel. De spoelvormige poten, gecanneleerd of met staafvulling, worden bekroond door een verbindingsblok; de armleuningen met armkussens rusten op balustervormige of zuilvormige steunen. Het beukenhout is verguld of beschilderd, vaak rechampi: de profielen zijn dan in een tweede kleur afgezet.

De grote stoelenmakers, Georges Jacob, Jean-Baptiste-Claude Sené of Jean-Baptiste Boulard, plaatsen hun stempel op de zitlijst, meestal onder de achterregel.

Ciselering en vergulding

Het Louis XVI markeert het hoogtepunt van het Parijse meubelbrons. De ciseleurs-vergulders werken het gietstuk met de burijn na met de precisie van een edelsmid, en de vuurvergulding speelt met het contrast tussen gepolijste en matte oppervlakken. Pierre Gouthière wordt traditioneel in verband gebracht met de ontwikkeling van deze uiterst verfijnde matvergulding. Het brons blijft niet langer beperkt tot meubelen: haardbokken, wandarmen, kandelaars en monturen van porseleinen of hardstenen vazen maken deel uit van hetzelfde decor.

De stijl in de toegepaste kunst

Het neoclassicisme brengt eenheid in het hele interieur. Pendules combineren wit marmer met vuurverguld brons, soms met allegorische figuren of vazen naar antiek voorbeeld. De manufactuur van Sèvres ontwikkelt het biscuit, ongeglazuurd porselein dat marmer nabootst, en serviezen met gekleurde fondkleuren. De manufactuur van Jouy-en-Josas, opgericht door Christophe-Philippe Oberkampf, verspreidt haar bedrukte katoenen stoffen voor wandbespanning en zitmeubelen, terwijl de zijdeweverijen van Lyon medaillons, linten en guirlandes overnemen.

Provincie en 19e-eeuwse herhalingen

Het provinciale Louis XVI, in notenhout, kersenhout of eiken, neemt de taps toelopende poten en rechte profielen over met een vereenvoudigde ornamentiek. Net als bij eerdere stijlen werd deze productie lang na 1790 voortgezet, soms tot halverwege de 19e eeuw.

Onder het Second Empire leidt de passie van keizerin Eugénie voor Marie-Antoinette tot de zogeheten ‘Louis XVI-Impératrice’-stijl: getrouwe kopieën van koninklijke modellen of vrijere herinterpretaties, soms van grote kwaliteit, maar uitgevoerd met de middelen van de 19e eeuw.

Advies voor kopers

  • Kijk bij een zitmeubel onder de bekleding: de talrijke spijkergaten van opeenvolgende stofferingen getuigen van de ouderdom van het frame.
  • Vernieuwd verguldsel of schilderwerk is geen bezwaar, maar moet wel worden vermeld.
  • Controleer bij een commode of het marmeren blad origineel is en of het vergulde bronzen beslag onderling samenhangt.
  • Maak onderscheid tussen massief mahonie en mahoniefineer: beide komen in de periode voor, maar ze verschillen in gewicht en gebruikswaarde.

Het oeuvre van Jean-Henri Riesener biedt een uitstekend vergelijkingspunt voor Parijse kwaliteit.

Veelgestelde vragen

Wat is een medaillonfauteuil?
Een Louis XVI-fauteuil met een ovale rugleuning die aan een medaillon doet denken. Hij is vaak versierd met een parelrand of linten en staat op taps toelopende, gecanneleerde poten.
Hoe herkent u een Louis XVI-commode uit de periode?
Een handbewerkt eikenhouten corpus, afgeschuinde ladebodems, gecideerd en vuurverguld bronzen beslag, en vaak de meesterstempel op een zijstijl. De commodes ‘in Louis XVI-stijl’ uit de 19e eeuw vertonen sporen van machinaal zagen en industriële schroeven.
Waarom zijn sommige Louis XVI-meubels van mahonie?
De anglomanie van de jaren 1780 maakt massief mahonie in de mode, soberder van aanzien dan marqueterie. De havens van Bordeaux, Nantes en Le Havre voeren het dan in grote hoeveelheden in.
Wat is een poot met staafcannelures?
Een gecanneleerde poot waarvan de groeven gedeeltelijk zijn opgevuld met een reliëfstaaf, de zogeheten ‘rudenture’ of staafcannelure, meestal in het onderste deel. Dit aan de antieke architectuur ontleende detail versterkt de poot visueel en beschermt de randen. Het komt zeer vaak voor op Louis XVI-stoelen en -tafels.
Wat is de ‘Louis XVI-Impératrice’-stijl?
De benaming voor meubelen en objecten in Louis XVI-smaak die onder het Second Empire werden vervaardigd, toen keizerin Eugénie, een bewonderaarster van Marie-Antoinette, deze stijl weer in de mode bracht. Het zijn stukken in de stijl van, geen periodestukken, waarvan de kwaliteit varieert van eenvoudige commerciële productie tot kopieën van zeer hoog niveau.

Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks ‘Que sais-je?’ · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collectie · Musée du Louvre, afdeling Objets d'art · Mobilier national.