In het kort
De Directoire-stijl (circa 1789 tot 1804) vereenvoudigt na de Revolutie het neoclassicisme van Louis XVI: strengere antieke vormen, spaarzame ornamentiek, massief mahonie. De zitmeubels, geïnspireerd op de Griekse klismos, krijgen achteroverhellende rugleuningen en sabelpoten. De stijl kondigt het Empire aan.
- Periode
- 1789 – 1804
- Lijnvoering
- Recht, sober
- Ornamentiek
- Palmetten, ruiten, sterren
- Houtsoorten
- Mahonie, vruchtbomenhout
Context
De Revolutie schaft in 1791 de gilden af: de stempel is niet langer verplicht en de grote koninklijke opdrachten verdwijnen. De werkplaatsen passen zich aan een nieuwe clientèle en bescheidener middelen aan. De architecten Percier en Fontaine en de gebroeders Jacob leggen een vormentaal op die rechtstreeks is ontleend aan antieke vazen en bas-reliëfs.
Chronologie
- 1791Opheffing van de gilden: einde van de verplichte meesterstempel.
- 1795Instelling van het Directoire.
- 1796De zonen van Georges Jacob richten Jacob frères op.
- 1799Staatsgreep van Bonaparte: het Consulaat (Consulat-stijl, 1799–1804).
- 1804Uitroeping van het Keizerrijk.
De Directoire-stijl herkennen
- Achteroverhellende rugleuningen — met krul of in gondelvorm, geïnspireerd op de Griekse klismos.
- Sabelpoten — achter; vóór taps toelopend of eveneens sabelvormig.
- Sobere ornamentiek — biezen, ruiten, sterren, palmetten.
- Antieke motieven — lieren, vrouwelijke sfinxen, opkomende zwanen, zelden revolutionaire symbolen.
- Massief mahonie — en fineer, weinig marqueterie.
- Inlegwerk — met biezen van messing of licht hout.
Kenmerkende meubels: stoel met achteroverhellende rugleuning, gondelfauteuil, bed ‘à la romaine’, staande secretaire, guéridon, console.
De Directoire-stijl en zijn naaste verwanten
| Kenmerk | Louis XVI | Directoire | Empire |
|---|---|---|---|
| Periode | 1770 – 1790 | 1789 – 1804 | 1804 – 1815 |
| Lijnvoering | Recht, symmetrisch | Recht, sober | Massief, kubisch |
| Poten | Taps toelopend, gecanneleerd | Sabelvormig, spoelvormig | Leeuwenklauwen, tolpoten |
| Ornamentiek | Parelsnoeren, linten, trofeeën | Palmetten, ruiten, sterren | Zwanen, victoria’s, palmetten |
| Houtsoorten | Mahonie, rozenhout, satijnhout | Mahonie, vruchtbomenhout | Gevlamd mahonie, wortelhout |
De Directoire-stijl is soberder dan Louis XVI (minder brons, meer mahonie) en lichter dan Empire (minder massief, zelden bronzen beslag). Historici onderscheiden soms een Consulat-stijl (1799–1804), waarin al de Egyptische motieven opduiken die de veldtocht naar Egypte had meegebracht.
De grote namen
- Georges Jacob (1739 – 1814), stoelenmaker, later familiewerkplaats.
- Jacob frères (1796 – 1803), Georges II en François-Honoré Jacob.
- Charles Percier en Pierre Fontaine (1764 – 1838 en 1762 – 1853), architecten-ontwerpers.
Zitmeubelen, laboratorium van de stijl
In het zitmeubel komt de Directoire-smaak het duidelijkst tot uiting. Al aan het einde van de jaren 1780 vervaardigt Georges Jacob voor de schilder Jacques-Louis David mahoniehouten zitmeubelen naar antiek voorbeeld, die in diens schilderijen terugkeren: de mode ‘à l’étrusque’ is gelanceerd nog vóór de val van de monarchie. Na de Revolutie verspreidt dit geleerde model zich en wordt het eenvoudiger.
- De rugleuning helt achterover, is uitgehold of opengewerkt: horizontale spijlen, kruisverbindingen, ruiten, palmetten of een lier, uit het massief gesneden.
- De armleuningen rusten op balusters, zuiltjes of krulvormige steunen, soms gesneden met een sfinxkop of een zwaan.
- De poten combineren vaak een spoel- of balustervorm vooraan met een sabelpoot achteraan, wat de stoel een gespannen, bijna nerveus silhouet geeft.
Wie deze zitmeubelen in de lange geschiedenis van de stoel wil plaatsen, kan onze selectie antieke zitmeubelen bekijken.
Hout, fineer en ornamenten
In Parijs overheerst mahonie, massief gebruikt voor zitmeubelen en als fineer voor kastwerk. De versiering verdwijnt niet, maar verandert van aard: in plaats van geciseleerd brons en bloemenmarqueterie vindt men ingelegde biezen van messing of ebbenhout, vereenvoudigde cannelures, enkele rozetten en sleutelplaatjes van uitgezaagd messing. Marmeren bladen, grijs of wit, komen veel voor op commodes, consoles en secretaires.
Naast mahonie blijven zitmeubelen in beschilderd beukenhout (grijs, wit, watergroen) gangbaar, verlevendigd met beschilderde motieven naar antiek voorbeeld. In de provincie werken de werkplaatsen met vruchtboomhout (kersen, noten) en vertalen zij het Parijse vocabulaire met grote vrijheid, vaak lang na 1804.
Een stijl die zijn periode overstijgt
De grenzen 1789–1804 zijn handig, maar de Directoire-smaak volgde de politieke kalender niet. Hij tekent zich al af in de laatste jaren van het bewind van Lodewijk XVI, en de eenvoudige, goedkoop te vervaardigen vormen blijven lang in gebruik in de provinciale werkplaatsen. Een chiffonnière in kersenhout met lichte biezen kan dus heel goed onder de Restauration zijn gemaakt. Voor een koper is die nuance belangrijk: het gaat om het onderscheid tussen periode en stijl, dat bepalend is voor de beschrijving van een meubel.
Een Directoire-stuk beoordelen
- Mahoniefineer uit de periode is met de hand gezaagd en vrij dik; een zeer dun en volmaakt regelmatig fineer wijst op een latere vervaardiging.
- Sabelpoten zijn kwetsbaar op de overgang naar de rugleuning: een gelijmde breuk of een vernieuwde poot komt vaak voor en moet worden vermeld.
- Het ontbreken van een stempel is normaal en geen gebrek; omgekeerd verdient een losse stempel op een bescheiden meubel nader onderzoek.
- Aanpassingen komen voor: Louis XVI-meubelen die ‘bij de tijd zijn gebracht’, of samengestelde stukken die in de 19e eeuw zijn opgebouwd.
De toegepaste kunsten van die tijd
Dezelfde antieke smaak verovert de edelsmeedkunst, het porselein en de klokkenmakerij: vazen in de vorm van een amfora of krater, palmettenfriezen, gedrapeerde figuren. In de edelsmeedkunst ontwricht de afschaffing van de gilden de controle op edele metalen, tot de wet van brumaire jaar VI (1797) een nieuw stelsel van staatskeuren invoert, de basis van de Franse keurmerken uit de 19e eeuw.
Veelgestelde vragen
Waarom zijn Directoire-meubels zelden gestempeld?
Wat is een ‘gondelrugleuning’?
Wat is een klismos?
Is een Directoire-meubel in kersenhout altijd uit de periode?
Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks ‘Que sais-je?’ · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collectie · Musée du Louvre, afdeling Objets d'art · Mobilier national.
