Lancering: antiquairs plaatsen hun eerste stukken · Bent u antiquair?

Antiquair? Gratis aanmelden →
Word handelaar
EUR €
  • Antiquairs bepalen hun prijzen in euro. Bedragen in ponden en dollars zijn indicatief, berekend tegen de koers van de Europese Centrale Bank en wekelijks bijgewerkt.
AnticPlace Antiquairs & uitzonderlijke stukken
NL

De Gids · Stijlen · 1804 – 1815

De Empire-stijl: napoleontische pracht

Gevlamd mahonie, bronzen à l'antique, zwanen en victoria's: een officiële stijl in dienst van de keizer.

Medaillekabinet in mahonie en zilver, ontworpen door Charles Percier, ca. 1809–1819, voorbeeld van de Empire-stijl
Medaillekabinet in mahonie en zilver, ontworpen door Charles Percier, ca. 1809–1819. Foto: The Metropolitan Museum of Art, publiek domein.

In het kort

De Empire-stijl (1804 tot 1815) is de officiële stijl van de regering van Napoleon I: massieve, symmetrische vormen, gevlamd mahonie, verguld bronzen beslag op grote vlakke oppervlakken, antieke en Egyptische motieven (zwanen, gevleugelde victoria's, sfinxen, adelaars, bijen). De architecten Percier en Fontaine legden het vocabulaire ervan vast.

Periode
1804 – 1815
Lijnvoering
Massief, kubisch
Ornamentiek
Zwanen, victoria’s, palmetten
Houtsoorten
Gevlamd mahonie, wortelhout

Context

Napoleon maakt van het meubilair een instrument van propaganda. De keizerlijke paleizen (Tuileries, Saint-Cloud, Fontainebleau, Compiègne) worden door het keizerlijke Garde-Meuble opnieuw ingericht. Percier en Fontaine publiceren hun Recueil de décorations intérieures, dat in heel Europa verspreiding vindt. De bronsgieters, met Thomire voorop, vervaardigen ornamenten van uitzonderlijke kwaliteit.

Chronologie

  1. 1798–1801Egyptische veldtocht: de egyptomanie ontstaat.
  2. 1801Begin van de publicatie van het Recueil de décorations intérieures van Percier en Fontaine.
  3. 1804Kroning van Napoleon I.
  4. 1806Continentaal Stelsel: mahonie wordt schaars.
  5. 1815Waterloo en de val van het Keizerrijk.

De Empire-stijl herkennen

  1. Massieve, kubische vormen — met strikte symmetrie.
  2. Gevlamd mahonie — of wortelmahonie, in grote gladde vlakken.
  3. Opgezet verguld bronzen beslag — op vlakke panelen, zonder de contouren te accentueren.
  4. Vrijstaande zuilen — of hermenpilasters met Egyptische koppen.
  5. Poten — klauw- of leeuwenpoten, tolpoten.
  6. Motieven — zwanen, gevleugelde victoria's, sfinxen, adelaars, bijen, lauwerkransen, palmetten.
  7. Zitmeubelen — met vlakke, rechthoekige rugleuning en armleuningen met krul of sfinxkoppen.

Kenmerkende meubels: bootbed (lit en bateau), psyché, somno, athénienne, zuilenconsole, staande secretaire, guéridon met marmeren blad, méridienne.

De Empire-stijl en verwante stijlen

KenmerkDirectoireEmpireRestauration
Periode1789 – 18041804 – 18151815 – 1830
LijnvoeringRecht, soberMassief, kubischVerzacht, afgerond
PotenSabelvormig, spoelvormigLeeuwenklauwen, tolpotenJarretpoten, consolepoten
OrnamentiekPalmetten, ruiten, sterrenZwanen, victoria’s, palmettenRozetten, ingelegde palmetten
HoutsoortenMahonie, vruchtbomenhoutGevlamd mahonie, wortelhoutEsdoorn, citroenhout, essenhout

Het Empire onderscheidt zich van het Directoire door zijn massiviteit en de overvloed aan bronzen beslag, en van de Restauration door zijn donkere houtsoorten (mahonie), waar de Restauration juist lichte houtsoorten verkiest. Let op: de Empire-stijl is in de 19e en 20e eeuw op grote schaal gekopieerd; bronzen uit de periode zijn geciseleerd en vuurverguld, kopieën zijn vaak zonder nabewerking gegoten en galvanisch verguld.

De grote namen

  • Jacob-Desmalter (1770 – 1841), ebenist van de keizer, zoon van Georges Jacob.
  • Pierre-Philippe Thomire (1751 – 1843), bronzier.
  • Martin-Guillaume Biennais (1764 – 1843), edelsmid en necessairemaker van de keizer.
  • Charles Percier en Pierre Fontaine (1764 – 1838 en 1762 – 1853), architecten van de keizer.

De zitmeubelen van het paleis

Het Empire-zitmeubel getuigt van dezelfde voorliefde voor plechtstatigheid als het kastmeubel. De rugleuning is doorgaans vlak en rechthoekig, soms licht achteroverhellend; de armleuningen rusten op steunen in de vorm van een baluster, een zuil, een zwaan of een sfinxbuste; de voorpoten zijn schachtvormig of balustervormig, de achterpoten sabelvormig. In de paleizen zijn de pronkzetels vaak van verguld hout, terwijl mahonie de boventoon voert in de privévertrekken en bij particulieren.

De keizerlijke opdrachten blazen ook de zijdeweverijen van Lyon nieuw leven in; hun lampas en brokaten met motieven van bijen, kronen en palmetten bekleden zitmeubelen en wandbespanningen. Vouwstoelen en X-vormige tabourets, geïnspireerd op de Romeinse sella curulis, completeren de inrichting van troonzalen en galerijen. Een selectie antieke zitmeubelen laat toe hun silhouetten te vergelijken.

De vervaardiging van het bronswerk

Een Empire-meubelbrons doorloopt de handen van verschillende ambachtslieden. Het model wordt in zand gegoten, waarna de ciseleur elk onderdeel met graveerstift en matteerpons nabewerkt om de veren van een zwaan of de plooien van een draperie weer reliëf te geven. Daarna volgt de vuurvergulding, ‘or moulu’ genoemd, die speelt met het contrast tussen matte en met agaatsteen gepolijste partijen. Naast Thomire leveren bronsgieters als Claude Galle en Antoine-André Ravrio pendules, kandelaars en wandappliques aan het Garde-Meuble.

Pendules combineren graag verguld brons met ‘à l'antique’ gepatineerd brons en marmer: mythologische figuren, strijdwagens, allegorieën en ‘retour d'Égypte’-motieven.

Het Empire in de toegepaste kunsten

  • Porselein: onder leiding van Alexandre Brongniart produceert de manufactuur van Sèvres vanaf 1800 monumentale vazen met gouden of gekleurde fond en diplomatieke serviezen, versierd met stadsgezichten en historische taferelen.
  • Edelsmeedkunst: Biennais en Jean-Baptiste-Claude Odiot vervaardigen necessaires, surtouts de table en pronkserviezen van een uitgesproken architecturale strengheid.
  • Verlichting: kroonluchters ‘en montgolfière’ met kristallen pendeloques, bouillottelampen, kandelaars met Victoriafiguren.

Een Europese stijl

Dankzij gegraveerde ontwerpbundels en de tronen die aan leden van de familie Bonaparte werden toevertrouwd, verbreidt de Empirestijl zich naar Italië, Spanje, de Duitstalige landen en tot in Rusland en Zweden. Elk land geeft er een eigen invulling aan: het Duitse en Oostenrijkse Biedermeier behoudt de eenvoudige volumes, maar ziet af van bronzen beslag ten gunste van lichte houtsoorten, wat al vooruitwijst naar de smaak van de Restauration.

Een Empire-meubel onderzoeken

  • Demonteer een bronzen ornament met zorg: de achterzijde van oud brons is ruw gegoten en de bevestiging gebeurt met oude draadstangen en moeren, niet met kruiskopschroeven.
  • Controleer of de vrijstaande zuilen (basementen en kapitelen, vaak vervangen) en het marmer, dat dikwijls is vernieuwd, bij het meubel passen.
  • Wees op uw hoede voor mahonie dat te rood en te glanzend oogt: een dikke moderne vernislaag verhult vaak restauraties aan het fineer.

Veelgestelde vragen

Hoe herkent u Empire-brons uit de periode?
Aan de verfijnde ciselering (na het gieten met de graveerstift bijgewerkt), de warme, diepe vuurvergulding en de bevestiging met oude draadstangen en moeren. Nagegoten bronzen zijn minder scherp van modellering en hun galvanische vergulding is geler en egaler.
Waarom Egyptische motieven op Empire-meubelen?
De Egyptische veldtocht (1798–1801) en de publicatie van de Description de l'Égypte ontketenden een mode voor sfinxen, Egyptische koppen, obelisken en lotusmotieven, die het meubilair al vanaf het Consulat overnam.
Wat is een somno?
Een klein cilindrisch of kubusvormig nachtkastje, typerend voor het Empire, meestal van mahonie met een marmeren blad en naast het bed geplaatst.
Wat is ‘or moulu’?
De term duidt op vuurverguld brons: een amalgaam van goud en kwik wordt op het brons aangebracht en vervolgens verhit om het kwik te laten verdampen, waarna het goud aan het metaal gehecht blijft. Het procedé, zeer giftig voor de vergulders, levert een warme en duurzame vergulding op; in de 19e eeuw werd het verlaten ten gunste van galvanische vergulding.
Is een Empire-pendule altijd van verguld brons?
Nee. Vaak wordt verguld brons gecombineerd met bruin of antiekgroen gepatineerd brons, met wit, zwart of zeegroen marmer, of zelfs met porselein. Dat spel van materialen hoort bij de stijl. Het uurwerk, vaak gesigneerd op de wijzerplaat of de werkplaat, moet afzonderlijk door een klokkenmaker worden onderzocht.

Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks ‘Que sais-je?’ · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collectie · Musée du Louvre, afdeling Objets d'art · Mobilier national.