In het kort
De Napoléon III-stijl (1852 tot 1870) is de stijl van het eclecticisme: hij herinterpreteert alle historische stijlen (neorenaissance, de neo-Louis XVI die keizerin Eugénie zo dierbaar was, neo-Boulle) en vindt het moderne comfort uit met gecapitonneerde zitmeubelen. Zwart gebeitst hout, messing, parelmoer en papier-maché zijn de kenmerken ervan.
- Periode
- 1852 – 1870
- Lijnvoering
- Eclectisch
- Ornamentiek
- Messing, parelmoer, capitonnage
- Houtsoorten
- Zwart gebeitst perenhout, palissander
Context
De industriële revolutie en de groeiende welvaart van de burgerij veranderen de meubelmarkt ingrijpend. Machines maken serieproductie mogelijk, terwijl de grote luxe-ebenisten virtuoze stukken tonen op de Wereldtentoonstellingen van 1855 en 1867. Keizerin Eugénie brengt de smaak voor Marie-Antoinette opnieuw in de mode.
Chronologie
- 1852Uitroeping van het Tweede Keizerrijk.
- 1853Huwelijk van Napoléon III en Eugénie de Montijo.
- 1855Wereldtentoonstelling van Parijs.
- 1867Tweede Wereldtentoonstelling van Parijs.
- 1870Val van het Tweede Keizerrijk.
De Napoléon III-stijl herkennen
- Zwart gebeitst hout — gebeitst perenhout of beukenhout, ingelegd met messing, parelmoer of schildpad.
- Herinterpretatie van historische stijlen — Boulle, Louis XV, Louis XVI, renaissance.
- Volledig gecapitonneerde zitmeubelen — met vering: crapaud, poef, confident, indiscret.
- Papier-maché — zwart gelakt en ingelegd met parelmoer.
- Overvloedig verguld bronzen beslag — porselein en beschilderde plaquettes.
- Sporen van machinale productie — regelmatige zaagsporen, industriële schroeven, zelfs bij stukken van hoge kwaliteit.
Kenmerkende meubels: crapaud-fauteuil, confident, indiscret, poef, bonheur-du-jour, lage pronkkast (meuble d’appui), speeltafel, neorenaissancekabinet.
De Napoléon III-stijl en verwante stijlen
| Kenmerk | Restauration | Napoléon III | Art nouveau |
|---|---|---|---|
| Periode | 1815 – 1830 | 1852 – 1870 | 1890 – 1914 |
| Lijnvoering | Verzacht, afgerond | Eclectisch | Gebogen, plantaardig |
| Poten | Jarretpoten, consolepoten | Alle stijlen, wieltjes | Stengelvormig, wortelvormig |
| Ornamentiek | Rozetten, ingelegde palmetten | Messing, parelmoer, capitonnage | Schermbloemen, waterlelies, insecten |
| Houtsoorten | Esdoorn, citroenhout, essenhout | Zwart gebeitst perenhout, palissander | Notenhout, mahonie, fruithout |
Een Napoléon III-meubel ‘in Louis XVI-stijl’ herkent u aan het machinale werk (regelmatig zaagwerk, industriële schroeven, volkomen identieke zwaluwstaartverbindingen in de laden) en aan het vaak minder scherp geciseleerde bronzen beslag. De beste stukken uit de luxeateliers (Beurdeley, Fourdinois) zijn echter van opmerkelijke kwaliteit en zeer gezocht.
De grote namen
- Henri-Auguste Fourdinois (1830 – 1907), meubelkunst van het hoogste luxeniveau.
- Charles-Guillaume Diehl (1811 – 1885), ebenist en maker van kleine luxeobjecten.
- Guillaume Grohé (1808 – 1885), ebenist van de keizerin.
- Alfred Beurdeley (1847 – 1919), kopieën en herinterpretaties van de 18e eeuw.
De kunst van het capitonneren
Het Tweede Keizerrijk maakt een technische revolutie algemeen: de stalen spiraalveer, verwerkt in de zitting en soms in de rugleuning, onder een vulling van paardenhaar. De stoffeerder trekt de stof vervolgens diep in met capitons, knopen of steken die een ruitpatroon vormen. Bij de meest typerende zitmeubelen verdwijnt het hout vrijwel volledig onder de stoffering, de franjes en de kwasten van passementwerk.
- De confident verenigt twee zitplaatsen naast elkaar maar in tegengestelde richting, in S-vorm; de indiscret telt er drie.
- De poef is een zitmeubel zonder zichtbaar houtwerk, vaak rond; de ronde salon-borne heeft een centrale rugleuning.
- De chauffeuse, een lage stoel zonder armleuningen, brengt de gebruiker dichter bij het haardvuur.
Een originele stoffering, zelfs versleten, is zeldzaam: ze vertelt veel over de stoffen en technieken van die tijd. Zie ook onze antieke zitmeubelen.
Neo-Boulle en zwart gebeitst hout
De voorliefde voor de 17e eeuw brengt de marqueterie van messing en schildpad, geperfectioneerd door André-Charles Boulle, opnieuw in ere. De werkplaatsen van het Tweede Keizerrijk produceren ze op grote schaal: meubles d’appui, cartelklokken, bonheurs-du-jour, kistjes. Regelmatiger uitgezaagde messingplaten, schildpad dat soms is vervangen door gekleurde hoorn of een beschilderde ondergrond, en droger bewerkt bronzen beslag onderscheiden deze stukken van hun historische voorbeelden.
Zwart gebeitst hout, perenhout of beuken dat zwart is geverfd om ebbenhout na te bootsen, dient als ondergrond voor inlegwerk van messing, parelmoer en ivoor, en voor beschilderde porseleinen plaquettes.
Industrie en nieuwe materialen
Het Tweede Keizerrijk omarmt zonder schroom de industriële technieken. Het huis Christofle ontwikkelt het galvanisch vergulden en verzilveren, dat geleidelijk de vuurvergulding vervangt; dankzij de galvanoplastiek kunnen voorwerpen in reliëf getrouw worden gereproduceerd. Ferdinand Barbedienne brengt mechanische verkleiningen van beroemde beeldhouwwerken op de markt, volgens de methode die Achille Collas ontwikkelde. Spiauter, een zinklegering die goedkoper is dan brons, wordt de norm voor gangbare pendules en beeldjes. Gelakt papier-maché en het buigen van massief hout, gepopulariseerd door de Oostenrijker Michael Thonet, maken het beeld compleet.
Een Napoléon III-stuk beoordelen
- Brons of spiauter: spiauter is lichter, lichtgrijs onder de patina of vergulding, en verbuigt of breekt in plaats van te vervormen. Een discrete controle, onder een sokkel, volstaat vaak.
- Messing en parelmoer: ingelegd messing komt bij schommelingen in de luchtvochtigheid gemakkelijk los; ontbrekend parelmoer en bijgewerkt zwartsel komen vaak voor.
- Zitmeubelen: til het onderdoek op om het frame, de veren en het paardenhaar te bekijken; een stoffering met schuimrubber wijst op een latere herstoffering.
- Historische stijlen: een ‘Louis XVI’-meubel uit het Tweede Keizerrijk is een stijlmeubel; vergelijk het met de kenmerken van het Louis XVI uit de periode zelf.
Veelgestelde vragen
Wat is een fauteuil crapaud?
Heeft een Napoléon III-meubel waarde?
Wat is spiauter (régule)?
Wat is het verschil tussen een confident en een indiscret?
Hoe weet u of een capitonnage origineel is?
Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks ‘Que sais-je?’ · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collectie · Musée d'Orsay, collectie kunstnijverheid · Musée de l'École de Nancy.
