In het kort
De Art Nouveau (circa 1890 tot 1914) breekt met de nabootsing van historische stijlen en zoekt inspiratie in de natuur: golvende “zweepslaglijnen”, plantaardige motieven (schermbloemen, waterlelies, orchideeën) en insecten. In Frankrijk bloeit de stijl in Nancy rond Émile Gallé en Louis Majorelle, en in Parijs met Hector Guimard.
- Periode
- 1890 – 1914
- Lijnvoering
- Gebogen, plantaardig
- Ornamentiek
- Schermbloemen, waterlelies, insecten
- Houtsoorten
- Notenhout, mahonie, fruithout
Context
Aan het einde van de 19e eeuw wijzen Europese kunstenaars het eclecticisme af en streven zij naar een “nieuwe kunst”, gegrond op de observatie van de natuur en de eenheid van de kunsten. De handelaar Siegfried Bing geeft de beweging haar naam wanneer hij in 1895 in Parijs zijn galerie “L'Art Nouveau” opent. In Nancy brengt Gallé glaskunstenaars, ebenisten en smeedkunstenaars samen in de École de Nancy.
Chronologie
- 1895Siegfried Bing opent de galerie ‘L'Art Nouveau’ in Parijs.
- 1900Wereldtentoonstelling van Parijs; eerste metro-ingangen van Guimard.
- 1901Oprichting van de École de Nancy, onder voorzitterschap van Émile Gallé.
- 1904Overlijden van Émile Gallé.
- 1914De oorlog maakt een einde aan de beweging.
Art nouveau herkennen
- Gebogen en asymmetrische lijnen — geïnspireerd op stengels, wortels en bloemen.
- Naturalistische marqueterie — bloemen, landschappen, libellen, vaak vergezeld van spreuken.
- Plantaardig bronzen beslag en hang- en sluitwerk — in de vorm van stengels, bladeren, waterlelies.
- Met zuur geëtst glas — meerlagig, bij Gallé en Daum.
- Decoratieve eenheid — de kunstenaar ontwerpt vaak het volledige interieur.
- Vaak gesigneerd — marqueterie gesigneerd Gallé, stempel L. Majorelle.
Kenmerkende meubels: vitrinekast, sellette, guéridon, complete eetkamer, vaas en lamp van meerlagig glas, sieraden in plique-à-jour-email.
De art nouveau en zijn buren
| Kenmerk | Napoléon III | Art nouveau | Art deco |
|---|---|---|---|
| Periode | 1852 – 1870 | 1890 – 1914 | 1920 – 1940 |
| Lijnvoering | Eclectisch | Gebogen, plantaardig | Geometrisch, strak |
| Poten | Alle stijlen, wieltjes | Stengelvormig, wortelvormig | Taps toelopend of op massieve sokkels |
| Ornamentiek | Messing, parelmoer, capitonnage | Schermbloemen, waterlelies, insecten | Chevrons, bloemenkorven, zonnemotieven |
| Houtsoorten | Zwart gebeitst perenhout, palissander | Notenhout, mahonie, fruithout | Macassar, palissander, amboina |
De art nouveau onderscheidt zich van de art deco die erop volgt door de gebogen lijn en het naturalisme, terwijl de art deco de voorkeur geeft aan geometrie en stilering. Let op: van het glaswerk van Gallé en Daum bestaan talrijke moderne kopieën; etswerk, gewicht en signatuur moeten door een specialist worden onderzocht.
De grote namen
- Émile Gallé (1846 – 1904), glaskunstenaar, ebenist en oprichter van de École de Nancy.
- Louis Majorelle (1859 – 1926), ebenist en kunstsmid in Nancy.
- Hector Guimard (1867 – 1942), architect van de Parijse metro-ingangen.
- Eugène Gaillard (1862 – 1933), ebenist van het paviljoen van Bing in 1900.
Nancy: ateliers en ambachtslieden
In Nancy is de art nouveau een zaak van ateliers. Émile Gallé, van huis uit glaskunstenaar, opent in de jaren 1880 een meubelmakerij en ontwikkelt een naturalistische marqueterie vol Lotharingse planten. Louis Majorelle maakt van het familiebedrijf een ware kunstindustrie, met eigen ateliers voor smeedwerk en brons. Om hen heen werken Eugène Vallin, met zijn uit het massief gesneden meubels, de gebroeders Daum, glaskunstenaars, en Jacques Gruber, maker van glas-in-loodramen en boekbanden.
Deze ateliers vervaardigen zowel uitzonderlijke stukken voor de Wereldtentoonstellingen als modellen in kleine series voor een burgerlijke clientèle, wat de grote kwaliteitsverschillen binnen het gesigneerde meubilair verklaart.
Parijs en de art nouveau van Bing
De Parijse art nouveau is abstracter dan die van Nancy. Hector Guimard ontwerpt het Castel Béranger, voltooid in 1898, tot in het kleinste detail: gevel, behang, smeedwerk en deurklinken. Voor de Wereldtentoonstelling van 1900 vertrouwt Siegfried Bing zijn paviljoen toe aan Eugène Gaillard, Georges de Feure en Edward Colonna, die elegant meubilair presenteren waarin de plantaardige lijn eerder gestileerd dan beschrijvend is.
Glas, sieraden en keramiek
- Glaskunst: meerlagig glas, met zuur geëtst en met het wiel nabewerkt, insluitsels en de door Gallé in 1898 gepatenteerde glasmarqueterie; Daum ontwikkelt vervolgens samen met Amalric Walter de pâte de verre.
- Sieraden: René Lalique zet de juwelierskunst op zijn kop door goud, plique-à-jouremail, hoorn, glas en halfedelstenen te combineren, waarbij de decoratieve waarde zwaarder weegt dan de waarde van de materialen.
- Keramiek: het flammé-steengoed van Alexandre Bigot en Auguste Delaherche, met zijn vloeiende glazuren, gaat een dialoog aan met architectuur en meubilair.
Postume productie en kopieën
Na de dood van Émile Gallé in 1904 zet het bedrijf zijn activiteiten voort tot in de jaren 1930; enkele jaren lang gaat een klein sterretje aan de signatuur vooraf, als eerbetoon aan de oprichter. Het industriële glaswerk uit deze periode, vaak in serie vervaardigd, mag niet worden verward met de stukken die tijdens Gallés leven zijn ontworpen. Evenzo maakt Majorelle na 1914 sobederder meubilair, dat al dicht bij de art deco staat.
Er circuleren talrijke recente kopieën van ‘Gallé’- en ‘Daum’-lampen en -vazen: ondiep etswerk, schreeuwerige kleuren, een al te regelmatige signatuur en licht glas zijn waarschuwingssignalen.
Een art-nouveaumeubel beoordelen
Let bij een meubel op de marqueterie: de verscheidenheid en keuze van de houtsoorten, de fijnheid van het zaagwerk en eventueel een coherente ingelegde signatuur. Controleer of het plantaardige snijwerk uit het massief is gesneden en niet is opgezet, en of de bronzen en het beslag overeenkomen met de bekende modellen van het atelier. Laden en bodems moeten een slijtage en patina vertonen die in lijn zijn met de rest van het meubel.
Veelgestelde vragen
Wat is de École de Nancy?
Hoe herkent u een echte Gallé-vaas?
Wat betekent het sterretje vóór de signatuur Gallé?
Wat is pâte de verre?
Bestaat art nouveau ook buiten Frankrijk?
Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks ‘Que sais-je?’ · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collectie · Musée d'Orsay, collectie kunstnijverheid · Musée de l'École de Nancy.
