In het kort
De Art Deco (circa 1920 tot 1940) staat voor moderne luxe: strakke, geometrische lijnen, kostbare materialen (macassar-ebben, galuchat, lak, perkament) en uitzonderlijk ambachtelijk vakmanschap. De stijl triomfeert op de Exposition internationale des arts décoratifs et industriels modernes in Parijs, in 1925, waaraan zij haar naam ontleent.
- Periode
- 1920 – 1940
- Lijnvoering
- Geometrisch, strak
- Ornamentiek
- Chevrons, bloemenkorven, zonnemotieven
- Houtsoorten
- Macassar, palissander, amboina
Context
Al vóór 1914 keren Franse decorateurs zich tegen de excessen van de Art Nouveau. Na de oorlog ontwikkelen zij een stijl die tegelijk modern en luxueus is, schatplichtig aan de traditie van de 18e-eeuwse meubelmakerskunst. De tentoonstelling van 1925 maakt er een internationaal fenomeen van, dat zich verspreidt tot op oceaanstomers en wolkenkrabbers.
Chronologie
- 1919Louis Süe en André Mare richten de Compagnie des arts français op.
- 1925Exposition internationale des arts décoratifs et industriels modernes in Parijs.
- 1925Het “Hôtel du collectionneur” van Ruhlmann, pronkstuk van de tentoonstelling.
- 1929Oprichting van de Union des artistes modernes (UAM).
- 1935Ingebruikname van de oceaanstomer Normandie.
Art Deco herkennen
- Geometrische lijnen — symmetrie, eenvoudige volumes.
- Edele houtsoorten — macassar-ebben, palissander, amboina, wortelhout.
- Luxueuze materialen — galuchat (roggenleer), lak, perkament, eierschaal, verzilverd brons.
- Spoelvormige, gecanneleerde poten — een herinterpretatie van de Louis XVI, of massieve sokkels.
- Gestileerde motieven — bloemenmanden, chevrons, waaiers, opkomende zonnen.
- Signaturen en ateliernummers — vaak bij de grote decorateurs.
Kenmerkende meubels: lage pronkkast (meuble d’appui), secretaire, kaptafel, lage boekenkast, clubfauteuil, lamp, zilveren theeservies, geometrisch sieraad.
De Art Deco en verwante stromingen
| Kenmerk | Art nouveau | Art deco |
|---|---|---|
| Periode | 1890 – 1914 | 1920 – 1940 |
| Lijnvoering | Gebogen, plantaardig | Geometrisch, strak |
| Poten | Stengelvormig, wortelvormig | Taps toelopend of op massieve sokkels |
| Ornamentiek | Schermbloemen, waterlelies, insecten | Chevrons, bloemenkorven, zonnemotieven |
| Houtsoorten | Notenhout, mahonie, fruithout | Macassar, palissander, amboina |
De Art Deco onderscheidt zich van de Art Nouveau door de geometrie in plaats van de curve, en van het modernisme van de UAM door haar liefde voor luxe en ornament. Ivoor en schildpad: de handel hierin is streng gereguleerd (CITES en nationale wetgeving); de antiquair moet de vereiste bewijsstukken verstrekken.
De grote namen
- Émile-Jacques Ruhlmann (1879 – 1933), ebenist en decorateur, hoofdfiguur van de Art Deco.
- Jean Dunand (1877 – 1942), lakkunstenaar en metaaldrijver.
- Jean-Michel Frank (1895 – 1941), decorateur van de minimalistische luxe.
- Süe et Mare (Compagnie des arts français, 1919), ensembliers en interieurontwerpers.
- Jules Leleu (1883 – 1961), ebenist en decorateur.
Art-decozitmeubelen
De art-decostoel erft de elegantie van de 18e eeuw: gondelvormige bergères, fauteuils met afgeronde rugleuning en stoelen met taps toelopende, gecanneleerde poten die aan Louis XVI herinneren. Bij Ruhlmann eindigen de poten vaak in een bronzen of ivoren schoen. Naast deze decorateursstoelen verovert de massieve, comfortabele leren clubfauteuil kantoren, bars en rooksalons. In de jaren 1930 worden de volumes voller, armleuningen veranderen in blokken en het door de modernisten verdedigde verchroomde stalen buisframe doet zijn intrede.
Lak, galuchat en zeldzame materialen
De art-decodecorateurs brengen tijdrovende en kostbare technieken in ere terug. Jean Dunand en Eileen Gray, die het lakwerk leerde van de Japanner Seizo Sugawara, beoefenen de Oosterse lakkunst, in opeenvolgende, telkens geschuurde lagen aangebracht. Bij coquille d’œuf worden minuscule eierschaalfragmenten in de lak ingelegd, wat een wit mozaïekeffect oplevert. Galuchat bekleedt cassettes en kleine meubels met een regelmatige korrel; perkament, strooмarqueterie en gips bekoren decorateurs van de sobere luxe, zoals Jean-Michel Frank.
Art deco in de toegepaste kunst
- Glaskunst: René Lalique stapt over van sieraden naar geperst glas, vaak opaliserend; Daum kiest voor dik, diep met zuur geëtst glas; Maurice Marinot bewerkt glas als een ruw materiaal.
- Edelsmeedkunst: Jean Puiforcat ontwerpt stukken met zuivere geometrische volumes, verfraaid met edelhout, kristal of ivoor.
- Smeedwerk: Edgar Brandt maakt van smeedijzer een luxemateriaal, in hekken, consoles en verlichting.
- Beeldhouwkunst: chryselefantiene beeldjes, die brons en ivoor combineren, zijn bijzonder in trek.
Edities, heruitgaven en kopieën
De grote decorateurs vervaardigden een model soms in meerdere exemplaren, met varianten in houtsoort of afmetingen. Van bepaalde ontwerpen van Eileen Gray, Jean-Michel Frank en andere ontwerpers bestaan geautoriseerde heruitgaven: legitiem, maar te onderscheiden van stukken uit de periode. Daarnaast circuleren talrijke recentere meubels ‘in art-decostijl’, soms voorzien van valse signaturen. Een stempel alleen volstaat nooit: constructie, kwaliteit van het fineer en herkomst moeten hem bevestigen.
Een art-decostuk beoordelen
- Het fineer: periode-macassar of -wortelhout toont een fijne, licht verweerde tamponvernis; een dikke, glanzende polyurethaanlak wijst op een ingrijpende restauratie.
- Kwetsbare materialen: galuchat, lak en perkament zijn vaak gerestaureerd of vervangen; vraag precies na hoe ver de herstellingen gaan.
- Verlichting: de oude elektrificatie moet voor gebruik worden vernieuwd, zonder de montuur aan te tasten.
- Signaturen op glas: een later aangebrachte, gegraveerde signatuur op een anoniem stuk is een klassieke valkuil.
Voor de overgang vanuit de voorgaande stroming, zie art nouveau.
Veelgestelde vragen
Waar komt de naam “Art Deco” vandaan?
Mag u een Art Deco-meubel met ivoorinleg kopen?
Wat is galuchat (roggenleer)?
Art deco en modernisme van de jaren 1930: wat is het verschil?
Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks ‘Que sais-je?’ · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collectie · Musée d'Orsay, collectie kunstnijverheid · Musée de l'École de Nancy.