Lancering: antiquairs plaatsen hun eerste stukken · Bent u antiquair?

Antiquair? Gratis aanmelden →
Word handelaar
EUR €
  • Antiquairs bepalen hun prijzen in euro. Bedragen in ponden en dollars zijn indicatief, berekend tegen de koers van de Europese Centrale Bank en wekelijks bijgewerkt.
AnticPlace Antiquairs & uitzonderlijke stukken
NL

De Gids · Manufacturen

Het porselein van Meissen

Het eerste Europese hardporselein, ontstaan aan het Saksische hof: geschiedenis, merken en imitaties.

In het kort

De porseleinmanufactuur van Meissen, in 1710 opgericht door August de Sterke, keurvorst van Saksen, op basis van het onderzoek van Johann Friedrich Böttger, vervaardigde als eerste in Europa hardporselein. Het merk met de gekruiste zwaarden, in blauw onder het glazuur geschilderd, verschijnt in de jaren 1720. Haar figuren, onder meer gemodelleerd door Johann Joachim Kändler, werden in heel Europa nagebootst.

Het geheim van het porselein

Begin 18e eeuw importeerde Europa tegen hoge kosten porselein uit China en Japan. In Dresden ontwikkelde de alchemist Böttger een hard porselein op basis van kaolien. August de Sterke stichtte in 1710 de koninklijke manufactuur, gevestigd in de Albrechtsburg in Meissen.

De belangrijkste periodes

  • Jaren 1720–1730: Aziatisch geïnspireerde beschilderingen en chinoiserieën.
  • Vanaf de jaren 1730: grote figuren en groepen, gemodelleerd door Kändler.
  • 19e eeuw: omvangrijke productie van beeldjes en serviezen in 18e-eeuwse smaak.

De gekruiste zwaarden

De gekruiste zwaarden, in blauw onder het glazuur geschilderd, variëren in vorm per periode, wat helpt bij het dateren. Met de slijpschijf door het merk aangebrachte streepjes wijzen op afgekeurde stukken, ‘in het wit’ of als tweede keus verkocht.

Van Böttger tot rood steengoed

Voordat het porselein lukt, zoekt Böttger, onder toezicht van August de Sterke, samen met de geleerde Ehrenfried Walther von Tschirnhaus naar het recept. Eerst ontwikkelt hij een zeer hard rood steengoed, dat als steen kon worden geslepen en gepolijst, naar het voorbeeld van Chinese theepotten uit Yixing. Het witte porselein volgt kort daarna. De eerste stukken, in ‘Böttgerporselein’, hebben een licht warme tint en vormen ontleend aan de edelsmeedkunst.

Höroldt, Kändler en de stijl van Meissen

De schilder Johann Gregorius Höroldt, die in 1720 aantreedt, ontwikkelt een gevarieerd en verfijnd palet van emailkleuren, dat de beroemde chinoiserieën en de op Japan geïnspireerde decors in Kakiemon-stijl mogelijk maakt. Daarna volgen de ‘Indianische Blumen’ en vervolgens de naar de natuur geschilderde ‘Deutsche Blumen’. Vanaf 1731 boetseert beeldhouwer Johann Joachim Kändler grote dieren, figuren uit de commedia dell’arte, hoffiguren en het befaamde zwanenservies voor graaf von Brühl. Het onderglazuurblauwe uienpatroon (Zwiebelmuster) groeit uit tot een van de iconische motieven van de manufactuur.

De verspreiding van het harde porselein

Ondanks de geheimhouding die de werklieden werd opgelegd, verlaten ‘arcanisten’ Meissen en verkopen zij hun kennis. Wenen maakt al eind jaren 1710 hard porselein, en halverwege de 18e eeuw volgen talrijke Duitse manufacturen. In Frankrijk, waar men toen zacht porselein vervaardigde, is het wachten op de ontdekking van kaolien in de Limousin voordat ook Sèvres vanaf 1770 hard porselein produceert.

Kopieën, ‘Saksisch’ porselein en nagebootste merken

  • De gekruiste zwaarden werden gekopieerd door fabrieken in Thüringen, Frankrijk en Engeland, soms licht gewijzigd om regelrechte namaak te vermijden.
  • Het monogram AR van August de Sterke, oorspronkelijk voorbehouden aan koninklijke stukken, werd in de 19e eeuw veelvuldig nagebootst op in Dresden gedecoreerde vazen.
  • Het huis Samson in Parijs reproduceerde Meissen-modellen met groot talent; de eigen merken werden soms verwijderd.

Een porseleinen figuur beoordelen

Let op de fijnheid van het boetseerwerk (handen, gezichten, draperieën), de levendigheid van de kleuren en de precisie van de beschildering. Uitstekende delen als vingers, bloemen en takjes zijn vaak gebroken en gelijmd: houd het stuk onder een uv-lamp, die retouches en lijmnaden doorgaans verraadt door een afwijkende fluorescentie. Vergelijk ten slotte de stijl van het merk met de opgegeven periode.

Veelgestelde vragen

Is al het porselein met gekruiste zwaarden echt Meissen?
Nee: het merk werd door talrijke fabrieken nagebootst, vooral in de 19e eeuw. Net als bij Sèvres moeten de kwaliteit van het boetseerwerk, de scherf en het decor het merk bevestigen.
Wat betekenen ingeslepen streepjes door het merk?
Ze duiden doorgaans op een stuk dat door de manufactuur werd afgekeurd (bak- of decorfout) en als tweede keus werd verkocht. Dat drukt de waarde.
Wat is het verschil tussen ‘Meissen’ en ‘Saksisch porselein’?
In het Frans duidt ‘porcelaine de Saxe’ vaak de productie van Meissen aan, maar de term wordt ook losjes gebruikt voor andere fabrieken in de regio en voor kopieën. Een beschrijving die alleen van ‘Saksisch porselein’ spreekt, staat dus niet garant voor een herkomst uit Meissen. Vraag de antiquair de manufactuur en de datering op het certificaat te preciseren.
Hoe herkent u een restauratie op porselein?
De uv-lamp is het eenvoudigste hulpmiddel: overgeschilderde of gelijmde delen lichten vaak anders op dan de rest van het stuk. Bij aanraking kan een retouche warmer of kleveriger aanvoelen dan het glazuur; onder de loep oogt ze matter. Een restauratie is geen bezwaar op zich, maar moet wel in de beschrijving worden vermeld.

Bronnen: Guillaume Janneau, Les Styles du meuble français, PUF, reeks ‘Que sais-je?’ · Musée des Arts décoratifs, Parijs — vaste collecties. De informatie over regelgeving is indicatief: raadpleeg de geldende wetteksten.